تومور مغزی به رشد غیرطبیعی و کنترلنشده سلولها در مغز یا ساختارهای اطراف آن گفته میشود. طبق جدیدترین گزارش CBTRUS، در فاصله سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱، میزان بروز سالانه تومورهای اولیه مغز و سایر سیستم عصبی مرکزی، در آمریکا ۲۵.۳۴ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر بوده است. حدود ۷۲.۹ درصد این تومورها غیر بدخیم و ۲۷.۱ درصد بدخیم گزارش شدهاند. (منبع)
| معیار دستهبندی | انواع تومور مغزی |
| بر اساس منشأ | اولیه، ثانویه (متاستاتیک) |
| بر اساس سلول | گلیوما، مننژیوم، شوانوما، تومور هیپوفیز، مدولوبلاستوما و… |
| بر اساس گرید | گرید ۱، ۲، ۳ و ۴ |
| بر اساس رفتار | کمتهاجمی/غیرسرطانی، بدخیم/تهاجمی |
| بر اساس سن | تومورهای کودکان، تومورهای بزرگسالان |
| بر اساس محل | نیمکره مغز، مخچه، ساقه مغز، هیپوفیز و… |
| بر اساس ویژگی مولکولی | انواع دارای تغییرات ژنتیکی و مولکولی متفاوت |
انواع تومور مغزی
تومور مغزی به رشد غیرطبیعی و خارج از کنترل سلولها در بافت مغز یا ساختارهای اطراف آن گفته میشود. این تومورها انواع بسیار متنوعی دارند و بر اساس منشأ، نوع سلول، محل ایجاد، سرعت رشد و میزان تهاجم با یکدیگر تفاوت دارند. بیش از ۱۰۰ نوع تومور در مغز و سیستم عصبی مرکزی شناخته شده است؛ به همین دلیل، همه تومورهای مغزی رفتار یکسانی ندارند.
در طبقهبندی WHO، تومورهای سیستم عصبی مرکزی به گروههای متعددی تقسیم شدهاند. مهمترین گروهها عبارتند از:
- گلیوماها: مانند آستروسیتوما، الیگودندروگلیوما و اپاندیموما
- مننژیوم: منشأ گرفته از پردههای اطراف مغز
- شوانوما: تومور سلولهای شوان اطراف اعصاب
- تومورهای هیپوفیز: اغلب خوشخیم و مرتبط با اختلالات هورمونی
- مدولوبلاستوما: توموری با رشد سریع که بیشتر در کودکان دیده میشود
- کرانیوفارنژیوم: توموری در ناحیه نزدیک هیپوفیز و مسیرهای بینایی
- لنفوم اولیه سیستم عصبی مرکزی
- تومورهای متاستاتیک: ناشی از انتشار سرطان سایر اندامها به مغز
ممکن است دو تومور که در ظاهر شبیه یکدیگر هستند، بر اساس آزمایشهای مولکولی در گروههای متفاوت قرار بگیرند.
علائم انواع تومور مغزی
علائم تومور مغزی به محل، اندازه، سرعت رشد و تأثیر تومور بر بافتهای اطراف بستگی دارد. بنابراین یک تومور کوچک در ناحیهای حساس ممکن است علائم قابلتوجهی ایجاد کند، در حالی که تومور بزرگتری در بخش کمحساسیتتر مغز ممکن است مدتها بدون علامت باقی بماند. علائم شایع و احتمالی شامل موارد زیر میشود:
- سردرد جدید یا سردردی که بهتدریج شدیدتر میشود
- تهوع و استفراغ، بهخصوص همراه با سایر علائم عصبی
- تشنج، بهویژه اولین تشنج در فردی که سابقه آن را نداشته است
- تاری دید یا دوبینی
- اختلال در تکلم یا درک زبان
- ضعف یا بیحسی، بهخصوص در یک سمت بدن
- اختلال تعادل و راه رفتن
- تغییرات حافظه، تمرکز، رفتار یا شخصیت
- خوابآلودگی یا تغییر سطح هوشیاری
در سایت معتبر مایوکلینیک درباره سردرد ناشی از تومور میخوانیم:
” سردرد ناشی از تومورهای مغزی اغلب صبحها که از خواب بیدار میشوید، شدیدتر است. اما میتواند در هر زمانی اتفاق بیفتد. برخی افراد سردردهایی دارند که آنها را از خواب بیدار میکند. سردردهای ناشی از تومور مغزی معمولاً باعث دردی میشوند که هنگام سرفه یا زور زدن بدتر میشود. افراد مبتلا به تومور مغزی اغلب گزارش میدهند که سردردشان شبیه سردرد تنشی است. برخی افراد میگویند که سردردشان شبیه میگرن است.”
انواع تومور مغزی بر اساس منشا
از نظر منشأ، تومورهای مغزی به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:
تومورهای اولیه مغز
این تومورها از سلولهای خود مغز، مننژ، اعصاب، غدد یا سایر ساختارهای سیستم عصبی مرکزی شروع میشوند. گلیوماها، مننژیومها و شوانوماها از نمونههای شناختهشده این گروه هستند.
تومورهای ثانویه یا متاستاتیک
این تومورها در ابتدا در اندام دیگری ایجاد شدهاند و سپس سلولهای سرطانی از طریق جریان خون به مغز رسیدهاند. در بزرگسالان، متاستاز مغزی از نظر تعداد از تومورهای اولیه مغز شایعتر است. سرطان ریه یکی از مهمترین منابع متاستاز مغزی است و سرطان مری، پستان، ملانوما، کلیه و روده بزرگ نیز میتوانند به مغز متاستاز دهند.
انواع تومور مغزی بر اساس نوع سلول
هر تومور مغزی از یک نوع سلول یا بافت مشخص شروع میشود که نقش مهمی در سرعت رشد، میزان تهاجم و روش درمان دارد. به همین دلیل، بررسی نمونه بافت تومور زیر میکروسکوپ و در بسیاری از موارد انجام آزمایشهای مولکولی، برای تشخیص دقیق ضروری است. بر این اساس تومورهای مغزی در گروههای زیر قرار میگیرند:
گلیوما
گلیوماها از سلولهای گلیال یا سلولهای مرتبط با آنها منشأ میگیرند و گروه بزرگی از تومورهای سیستم عصبی مرکزی را تشکیل میدهند. آستروسیتوما، الیگودندروگلیوما و اپاندیموما در این گروه قرار میگیرند.
مننژیوم
مننژیوم از مننژ، یعنی پردههایی که مغز و نخاع را میپوشانند، ایجاد میشود. بیشتر مننژیومها گرید ۱ و کمتهاجم هستند، اما انواع گرید ۲ و ۳ نیز وجود دارند.
شوانوما
شوانوما از سلولهای شوان که اطراف برخی اعصاب را میپوشانند ایجاد میشود. شوانومای وستیبولار یا نوروم آکوستیک از شناختهشدهترین آنهاست و میتواند موجب کاهش شنوایی، وزوز گوش و اختلال تعادل شود.
تومورهای هیپوفیز
تومورهای ناحیه هیپوفیز میتوانند با تولید بیش از حد هورمون یا فشار بر ساختارهای اطراف، بهویژه مسیرهای بینایی، باعث اختلالات هورمونی و بینایی شوند. بیشتر تومورهای هیپوفیز غیرسرطانی هستند.
مدولوبلاستوما
مدولوبلاستوما از تومورهای جنینی سیستم عصبی مرکزی است که بیشتر در کودکان دیده میشود و معمولاً در ناحیه خلفی مغز و مخچه ایجاد میشود. این تومور میتواند از طریق مایع مغزی نخاعی منتشر شود.
انواع تومور خوش خیم مغزی
تومور خوشخیم به این معناست که معمولاً ویژگیهای تهاجم و انتشار سرطان را ندارد؛ اما خوشخیم بودن به معنی بیخطر بودن نیست.
فضای داخل جمجمه محدود است و رشد حتی یک تومور غیرسرطانی میتواند به مغز، اعصاب یا رگهای مهم فشار وارد کند. برای مثال، مننژیوم، شوانوما و بسیاری از تومورهای هیپوفیز معمولاً رفتار کمتهاجمی دارند، اما بسته به محل و اندازه ممکن است نیاز به درمان داشته باشند.
در برخی بیماران، اگر تومور کوچک و بدون علامت باشد، پزشک ممکن است پیگیری دورهای با MRI را به درمان فوری ترجیح دهد. این تصمیم باید توسط یک جراح یا پزشک ماهر گرفته شود و نظر سایر بیماران در سامانه طبیبینو میتواند به شما در پیدا کردن بهترین درمانگر کمک کند.
انواع تومور بدخیم مغزی
تومورهای بدخیم معمولاً رشد سریعتر و قابلیت بیشتری برای نفوذ به بافتهای اطراف دارند. یکی از مهمترین نمونهها گلیوبلاستوما است که در طبقهبندی فعلی WHO بهعنوان گلیوبلاستوما، IDH-wildtype و گرید ۴ شناخته میشود. لنفوم اولیه سیستم عصبی مرکزی (PCNSL)، تومورهای متاستاتیک مغز، الیگودندروگلیومای گرید ۳ و برخی آستروسیتوماهای گرید بالا عمدتا بدخیم هستند و تمایل بالایی به تخریب بافت مغز یا عود مجدد پس از درمان دارند.
انواع گرید تومور مغزی
گرید نشاندهنده ویژگیهای زیستی و بافتشناسی تومور و میزان تهاجمی بودن آن است. در طبقهبندی WHO، گریدهای CNS معمولاً با اعداد ۱ تا ۴ مشخص میشوند. جزئیات عملکردی هر گرید را در جدول زیر مشاهده میکنید:
| گرید | ویژگی کلی |
| گرید ۱ | معمولاً رشد آهسته و شباهت بیشتر به سلول طبیعی؛ برخی انواع با جراحی قابل کنترل یا درمان هستند. |
| گرید ۲ | رشد معمولاً آهستهتر، اما بعضی انواع قابلیت نفوذ به بافت اطراف یا عود و پیشرفت دارند. |
| گرید ۳ | رفتار تهاجمیتر و رشد سریعتر؛ معمولاً نیازمند درمان فعالتر است. |
| گرید ۴ | بالاترین درجه تهاجمی در تومورهایی که این گرید را دارند؛ رشد سریع و ویژگیهای بافتی یا مولکولی پرخطرتر. |
گرید ۱ تا ۴ یک طیف عمومی نیست که برای همه انواع تومور به یک شکل استفاده شود. برای نمونه، مننژیوم میتواند گرید ۱، ۲ یا ۳ داشته باشد، اما گلیوبلاستوما در طبقهبندی فعلی CNS WHO گرید ۴ است. همچنین بعضی تومورها اساساً فقط در محدوده خاصی از گریدها تعریف میشوند.
انواع تومور مغزی در کودکان
حدود ۴ درصد تومورها در سنین زیر ۱۴ سال رخ میدهند. تشخیص و درمان به موقع این بیماری میتواند نجاتدهنده حیات کودک باشد. نوع تومور در کودکان با بزرگسالان تفاوت دارد. از انواع مهم در کودکان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آستروسیتومای پیلوسیتیک
- مدولوبلاستوما
- اپاندیموما
- گلیومهای درجه بالا و برخی گلیومهای خط میانی
- کرانیوفارنژیوم
- تومورهای جنینی دیگر مانند ATRT
انواع تومور مغزی در بزرگسالان
طبق گزارش CBTRUS، حدود ۹۰ درصد تومورهای مغز و سیستم عصبی مرکزی در بزرگسالان تشخیص داده میشوند و الگوی تومورها با افزایش سن تغییر میکند. در بزرگسالان، مننژیوم، گلیوماها، تومورهای هیپوفیز و متاستازهای مغزی از گروههای مهم هستند. در میان تومورهای بدخیم اولیه، گلیوبلاستوما اهمیت ویژهای دارد.
عوامل خطر شناختهشده برای برخی تومورها شامل بعضی سندرمهای ژنتیکی و مواجهه با پرتوهای یونیزان است؛ با این حال، علت بسیاری از تومورهای اولیه مغز همچنان مشخص نیست.
انواع درمان تومور مغزی
درمان تومور مغزی بر اساس نوع و گرید تومور، محل و اندازه آن، وضعیت عمومی بیمار، قابلیت برداشت جراحی و ویژگیهای مولکولی انتخاب میشود. بنابراین یک روش درمانی برای همه انواع تومور مناسب نیست. مهمترین روشها عبارتند از:
- جراحی: برداشتن حداکثری تومور با حفظ عملکردهای مهم مغز است (Maximal Safe Resection)
- پرتودرمانی: برای برخی تومورهای بدخیم یا تومورهایی که امکان برداشت کامل آنها وجود ندارد
- رادیوسرجری استریوتاکتیک: رساندن دوز بالای پرتو به یک ناحیه مشخص (الزاما شامل باز کردن جمجمه نیست). گامانایف یکی از فناوریهای شناختهشده در این حوزه است.
- شیمیدرمانی: استفاده از داروهای ضدسرطان برای از بین بردن یا مهار رشد سلولهای توموری
- درمان هدفمند: نوعی درمان دارویی برای هدف قرار دادن تغییرات ژنتیکی یا مولکولی خاصِ سلولهای توموری و رشد مهار آنها
- مراقبت حمایتی: برای کنترل علائمی مانند تشنج، تورم مغز یا سایر عوارض بیماری و درمان
برای درمان تومور به کدام دکتر مراجعه کنیم؟
تشخیص و درمان تومور مغزی معمولاً به همکاری چند تخصص نیاز دارد. بسته به نوع بیماری ممکن است جراح مغز و اعصاب، متخصص مغز و اعصاب، نوروانکولوژیست یا انکولوژیست، متخصص رادیوتراپی و انکولوژی، نورورادیولوژیست و پاتولوژیست در روند درمان مشارکت داشته باشند.
در راستای بررسی MRI و CT اسکن مغز، دریافت مشاوره و پیدا کردن متخصصان و جراحان مغز و اعصاب، سامانه طبیبینو در کنار شماست. شما میتوانید با بررسی پروفایل پزشکان، از متخصصان مختلف و ماهر در ایران نوبت ویزیت آنلاین، تلفنی و حضوری دریافت نمایید.
نتیجه گیری
انواع تومور مغزی از نظر منشأ، نوع سلول، گرید و میزان تهاجم با یکدیگر متفاوتاند و تشخیص دقیق، نقش مهمی در انتخاب درمان مناسب دارد. پیشرفتهای پزشکی، روشهای جراحی مدرن و درمانهای هدفمند به بهبود کنترل بیماری و کیفیت زندگی بسیاری از بیماران کمک کردهاند. شناخت علائم هشداردهنده و مراجعه بهموقع به پزشک متخصص، میتواند به تشخیص زودهنگام و شروع سریعتر درمان کمک کند.
سوالات متداول
شایعترین نوع تومور مغزی چیست؟
در میان تومورهای اولیه، مننژیوم و گلیوماها از انواع مهم هستند.
آیا تشنج میتواند نشانه تومور مغزی باشد؟
بله، بهخصوص اولین تشنج بدون سابقه قبلی میتواند یکی از علائم تومور مغزی باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.
آیا تومور مغزی قابل درمان است؟
بسته به نوع، گرید، محل و اندازه تومور، درمان میتواند رشد و تکثیر تومور مغزی را کنترل کند.
آیا تومور مغزی بعد از درمان دوباره برمیگردد؟
احتمال عود وجود دارد و میزان آن به نوع و گرید تومور و میزان موفقیت درمان بستگی خواهد داشت.
آیا تومور مغزی ارثی است؟
بیشتر تومورهای مغزی ارثی نیستند، اما برخی سندرمهای ژنتیکی میتوانند خطر ابتلا به بعضی تومورها را افزایش دهند.
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/brain-tumor/symptoms-causes/syc-20350084
