افسردگی کودکان چیست؟ افسردگی کودکان نوعی اختلال خلقی در سنین پایین است که با علائمی نظیر غمگینی مداوم، بی علاقگی به بازی، اسباب بازی و فعالیت‌های مورد علاقه، تغییر در خواب و اشتها، افت شدید تحصیلی و تحریک پذیری غیر طبیعی همراه است. این اختلال، ممکن است علاوه بر علائم ظاهری، علائم پنهانی و تغییرات رفتاری نظیر پرخاشگری، بی قراری و عدم تمرکز را نیز به همراه داشته باشد.
در صورت تشخیص به موقع افسردگی در کودکان، می‌توان با استفاده از روش‌های روان درمانی، خانواده درمانی، نور درمانی و دارو درمانی (در موارد شدید) آن را درمان کرد.
طبق آمار مربوط به تشخیص رسمی، حدود ۳ درصد از کودکان و نوجوانان بین ۳ تا ۱۷ سال به افسردگی مبتلا هستند. همچنین، حدود یک نفر از هر ۵ نوجوان به افسردگی اساسی مبتلا است.
| ویژگی‌ها | توضیحات |
| تعریف | اختلال خلقی و روانی کودکان که خود را اغلب با احساس غم، تحریک پذیری و ناامیدی نشان می‌دهد. |
| انواع | اختلال افسردگی اساسی، اختلال دیستایمی، افسردگی موقعیتی، افسردگی فصلی، افسردگی پیش از قاعدگی |
| علل | ریشه‌های ژنتیکی، زیستی، خانوادگی و محیطی |
| علائم آشکار | احساس غم، گریه‌های مکرر، تغییر در خواب و اشتها و وزن، افت شدید تحصیلی، دردهای جسمی بدون دلیل پزشکی و صحبت کردن درباره مرگ یا ناامیدی |
| علائم پنهان | پرخاشگری، عصبانیت شدید، تحریک پذیری بالا، سرپیچی، رفتارهای تخریبی |
| افراد در معرض خطر | کودکان با عزت نفس پایین و کمال گرایی افراطی، کودکان مبتلا به مشکلات یادگیری یا طردشدگی توسط همسالان، کودکان دارای سابقه تروما یا سوءاستفاده، کودکان دارای خانواده پر تنش |
| نحوه پیشگیری | ایجاد محیطی امن و بدون تنش در خانه، گوش دادن فعال به صحبت‌های کودک، تشویق به ورزش و بازی‌های گروهی، تنظیم خواب و تغذیه سالم و توجه به تغییرات رفتاری |
| تشخیص | جلسات مشاوره و مصاحبه بالینی با کودک و اطرافیان او، پرسشنامه‌های تخصصی و دریافت گزارش دقیق رفتاری از والدین و معلمان |
| درمان | روان درمانی فردی، خانواده درمانی، نور درمانی، درمان دارویی (در موارد حاد) |
اختلال افسردگی کودکان چیست؟
افسردگی کودکان چیست؟ خلاف تصور عموم، ممکن است کودکان نیز مانند بزرگسالان به افسردگی مبتلا شوند، اما احساسات خود را به شکل متفاوتی ابراز کنند. هر کودکی فراز و نشیب عاطفی دارد. افسردگی در خردسالان و کودکان با بدخلقی و غمگینی گذرا، متفاوت است.
افسردگی کودکان با احساس غم، تحریک پذیری و ناامیدی خود را نشان می‌دهد. اگر این علائم بیش از دو هفته ادامه داشته باشند، احتمالا کودک به افسردگی مبتلا شده است. در این صورت، باید برای درمان این بیماری پزشکی جدی اقدام کرد؛ زیرا عدم درمان آن ممکن است به افکار و اقدام برای خودکشی منجر شود.
انواع افسردگی در کودکان
افسردگی در کودکان، همیشه به یک شکل بروز پیدا نمی‌کند. این اختلال با توجه به شدت، مدت علائم و علت ایجاد آن به شکل‌های مختلفی در کودکان و نوجوانان دیده می‌شود:
اختلال افسردگی اساسی
افسردگی اساسی یا بالینی (MDD) شناخته شده ترین نوع افسردگی کودکان است. در این اختلال، عملکرد فرد به طور قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند. همچنین، علائم آن بسیار حاد هستند.
در افسردگی بالینی، کودک به راحتی احساس غم، ناامیدی یا خشم می‌کند. اختلال در خواب، عدم تمایل به انجام فعالیت‌های شادی آور گذشته و احساس جدایی از خانواده و دوستان برخی دیگر از علائم افسردگی بالینی هستند.
اختلال افسرده خویی یا دیستایمی
اختلال افسرده خویی علائمی مشابه افسردگی اساسی دارد. با این تفاوت که شدت علائم آن خفیف تر است و مدت زمان بیشتری طول می‌کشد.
اگر کودک به افسرده خویی مبتلا باشد، ممکن است علائم این اختلال سال‌ها در او ظاهر و ناپدید شوند. به طوری که احساس کنید این تغییرات خلقی بخشی از شخصیت او هستند. با این وجود، با استفاده از روش‌های مناسب می‌توان این اختلال مزمن را درمان کرد.
اختلال سازگاری با خلق افسرده
اختلال سازگاری با خلق افسرده هنگام مواجه شدن با شرایط جدید، تنش‌ها و تغییرات ناگهانی رخ می‌دهد. به همین دلیل با نام افسردگی موقعیتی نیز شناخته می‌شود. این اختلال در کودکان و نوجوانان ممکن است به دلایلی نظیر ورود یا تغییر مدرسه، مهاجرت و مشکلات خانوادگی به وجود آید.
افسردگی فصلی
افسردگی فصلی (SAD) در کودکان در اثر تغییر نور در فصل‌های مختلف سال به وجود می‌آید. این اختلال ممکن است در هر فصلی رخ دهد؛ اما به دلیل افزایش سرما و کاهش نور خورشید در فصول سرد، بیشتر در پاییز و زمستان مشاهده می‌شود.
اختلال بی نظمی خلقی مخرب
کودکان مبتلا به اختلال بی نظمی خلقی مخرب، به صورت مکرر خشم یا کج خلقی‌هایی (جسمی یا کلامی) از خود بروز می‌دهند که برای سن آن‌ها مناسب نیست. این اختلال تنها در کودکانی که بیشتر از ۶ سال هستند، قابل تشخیص است.
افسردگی پیش از قاعدگی
افسردگی پیش از قاعدگی (PMDD) پس از اولین قاعدگی رخ می‌دهد. در این نوع افسردگی، فرد تحریک پذیرتر می‌شود و علائم افسردگی یا اضطراب را حدود یک هفته قبل از پریود هر ماه تجربه می‌کند.
در این اختلال، فرد علاوه بر کاهش تمرکز، راحت تر از حد معمول عصبانی می‌شود و گریه می‌کند. همچنین ممکن است علائم جسمی مانند گرفتگی عضلات قاعدگی، درد بدن و سینه و احساس خستگی را تجربه کند.
علت افسردگی در کودکان
علت افسردگی کودکان چیست؟ در حال حاضر، هیچ موضوعی به عنوان علت قطعی افسردگی کودکان تشخیص داده نشده است. این اختلال ممکن است ریشه‌های ژنتیکی، زیستی، خانوادگی و محیطی داشته باشد:
- عدم تعادل در انتقال دهنده‌های عصبی مغز (سروتونین و دوپامین)
- زمینه‌های ژنتیکی و سابقه افسردگی در والدین یا بستگان درجه یک
- بیماری‌های مزمن یا آسیب‌های جسمی (مانند دیابت، آسم، صرع یا چاقی)
- محیط متشنج خانه (مشاجرات دائمی والدین و استرس‌های شدید)
- تجربه تروما و آسیب‌های روانی (قلدری در مدرسه (Bullying) یا از دست دادن عزیزان)
- مصرف مواد
علائم افسردگی در کودکان
علائم افسردگی در کودکان و بزرگسالان با یکدیگر متفاوت است. همچنین ممکن است علائم این اختلال در هر کودک به شکل متفاوتی ظاهر شود.
رایج ترین علائم رفتاری و فیزیکی که در افراد مبتلا به افسردگی کودکان مشاهده می‌شود، عبارت اند از:
- تغییرات خلقی (غمگین تر یا تحریک پذیرتر از حد معمول)
- احساس غم و گریه های مکرر
- بی علاقگی ناگهانی به اسباب بازی‌ها، بازی با دوستان و فعالیت‌های لذت بخش گذشته
- تغییرات شدید در خواب (بی خوابی یا خوابیدن بیش از حد)
- نوسانات اشتها و وزن
- افت شدید تحصیلی
- سطح انرژی پایین یا خستگی عمومی
- شکایت مداوم از دردهای جسمی بدون دلیل پزشکی (مانند سردرد و دل درد)
- عزت نفس پایین
- صحبت کردن درباره مرگ
کال تو اکشن لینک سازی: در کنار سلامت روان، توجه به بیماری‌های جسمی کودکان نیز اهمیت زیادی دارد. برای آشنایی با دلایل، علائم و راهکارهای درمانی، اسهال کودکان را بخوانید.
علائم افسردگی پنهان در کودکان
علائم پنهان افسردگی کودکان چیست؟ بسیاری از کودکان نمی‌توانند مانند بزرگسالان احساسات خود را به راحتی و به درستی بیان کنند. به همین دلیل، ممکن است کودکان مبتلا به افسردگی، علائم این اختلال را پشت نقاب پرخاشگری عصبانیت شدید، تحریک پذیری بالا، سرپیچی و رفتارهای تخریبی پنهان کنند. به عبارتی، ممکن است کودک به جای بیان کلامی احساس غم و خشم، رفتارهایی مانند دعوا کردن یا رفتارهای تند با اطرافیان را از خود نشان دهد.
همچنین، برخی از علائم افسردگی کودکان مانند بی قراری، عدم تمرکز و افت عملکرد تحصیلی با علائم اختلال بیش فعالی و کم‌توجهی (ADHD) همپوشانی دارند. به همین دلیل، اگر این علائم را در فرزندتان مشاهده می‌کنید و احتمال می‌دهید که به اختلال روانی مبتلا باشد، فورا با متخصص روان مشورت کنید؛ زیرا هر چه این بیماری بیشتر طول بکشد، احتمال این که به یک اختلال و مشکل طولانی مدت تبدیل شود، بیشتر است.
چه کودکانی دچار افسردگی می شوند؟
برخی ویژگی‌های اخلاقی، شرایط محیطی و مشکلات ژنتیکی که خطر ابتلا به افسردگی کودکان را افزایش می‌دهند، عبارت اند از:
- کودکانی که عزت نفس پایینی دارند.
- کودکانی که دچار کمال گرایی افراطی هستند.
- کودکانی که در مدرسه دچار مشکلات یادگیری یا طرد شدگی توسط همسالان هستند.
- کودکانی که سابقه تروما یا سوء استفاده جسمی، عاطفی یا جنسی دارند.
- کودکانی که در خانواده‌های آشفته و پر از تنش زندگی می‌کنند.
- کودکانی که عزیزان خود را از دست داده اند.
- افرادی که در سن بلوغ قرار دارند.
- افرادی که مواد مخدر مصرف می‌کنند.
افسردگی در کودکان طلاق
جدایی والدین از یکدیگر تاثیر بسزایی بر عملکرد روزمره و روح و روان کودک دارد. به طوری که بسیاری از کودکان طلاق در معرض افسردگی قرار دارند یا به آن مبتلا شده اند؛ زیرا این جدایی، زندگی فعلی و آینده فرزندان را با چالش‌های جدی مواجه می‌سازد.
جدایی والدین باعث ایجاد احساس گناه، ناامنی، ترس از آینده، ترس از ترک شدن، اضطراب و بلاتکلیفی در کودکان می‌شود. به همین دلیل، والدین پیش از هر اقدامی باید اقداماتی جهت به حداقل رساندن آسیب‌های روانی کودک در این دوران انجام دهند:
- در جریان قرار دادن کودک برای طلاق
- توجیه سازی کودک درباره علت طلاق
- اهمیت به تربیت فرزند و اتفاقات مهم زندگی او
- داشتن روندی سالم در زندگی و حفظ آن برای خود و کودک
- پاسخ به سوالات کودکان با حوصله و صداقت
- دوری از اختلافات طولانی و مبهم حضانت
- ممنوع نکردن ملاقات با والدین دیگر
- برخورد منطقی نسبت به احساسات کودک
- مشورت با متخصص روان جهت دریافت راهکارهای شخصی سازی شده براساس شرایط فردی
آیا می توان از افسردگی در کودکان پیشگیری کرد؟
راهکار پیشگیری از افسردگی کودکان چیست؟ افسردگی کودکان به دلایل بیولوژیکی یا در اثر قرار گرفتن در موقعیت‌های خاص به وجود می‌آید. به همین دلیل، لزوما نمی‌توان از بروز آن پیشگیری کرد؛ اما انجام برخی اقدامات مراقبتی و پیشگیرانه در خانواده ممکن است در جلوگیری از بروز آن نقش داشته باشد:
- ایجاد محیطی امن و بدون تنش در خانه
- گوش دادن فعال به صحبت‌های کودک بدون سرزنش و قضاوت
- تشویق به ورزش و بازی‌های گروهی
- تنظیم خواب
- تغذیه سالم و متعادل
- توجه به تغییرات رفتاری زود هنگام قبل از عمیق شدن بحران
تشخیص افسردگی در کودکان
در حال حاضر هیچ آزمایش خون یا اسکن مغزی برای تشخیص قطعی افسردگی کودکان و حتی بزرگسالان وجود ندارد. تشخیص این عارضه صرفا از طریق مصاحبه بالینی روانپزشک یا روانشناس کودک، بررسی پرسشنامه‌های تخصصی رفتار کودک و دریافت گزارش دقیق رفتاری از والدین و معلمان امکان پذیر است.
به همین دلیل، اگر علائم افسردگی را در کودکتان مشاهده می‌کنید، برای ارزیابی دقیق تر به پزشک مراجعه کنید. در این حالت، آزمایش‌هایی برای بررسی کم خونی، دیابت، صرع، کم کاری یا پرکاری تیروئید و کمبود ویتامین دی تجویز می‌شود؛ زیرا این مشکلات جسمی ممکن است علائمی مشابه افسردگی در کودکان ایجاد کنند.
در صورتی که نتایج آزمایش ابتلا به این بیماری‌ها را رد کند، باید به یک متخصص سلامت روان مانند درمان گر، روانشناس کودک یا روانپزشک مراجعه کنید.
درمان افسردگی کودکان
روش درمان افسردگی کودکان چیست؟ برای درمان افسردگی کودکان، روش‌های درمانی چند بعدی و غیر دارویی وجود دارد که به تنهایی یا در کنار یکدیگر اثربخشی فوق العاده ای دارند. انتخاب روش درمانی به نوع افسردگی، شدت آن و صلاح دید پزشک معالج وابسته است.
در wikipedia درباره روش‌های درمان افسردگی در کودکان براساس شدت این اختلال آمده است:
“Clinicians often divide treatment into three phases: In the acute phase, which usually lasts six to 12 weeks, the goal is to relieve symptoms. In the continuation phase, which can last for several more months, the goal is to maximize improvements. At this stage, clinicians may make adjustments to the dose of a medication. In the maintenance phase, the aim is to prevent relapse. Sometimes the dose of a drug is lowered at this stage, or psychotherapy carries more of the weight. Unique differences in life experience, temperament, and biology make treatment a complex matter; no single treatment is right for everyone”
“پزشکان اغلب درمان را به سه مرحله تقسیم می‌کنند: در مرحله حاد، که معمولاً شش تا ۱۲ هفته طول می‌کشد، هدف تسکین علائم است. در مرحله تداوم، که می‌تواند چندین ماه دیگر ادامه یابد، هدف به حداکثر رساندن بهبود است. در این مرحله، پزشکان ممکن است دوز دارو را تنظیم کنند. در مرحله نگهداری، هدف جلوگیری از عود بیماری است. گاهی اوقات دوز دارو در این مرحله کاهش می‌یابد، یا روان‌درمانی وزن بیشتری را به خود اختصاص می‌دهد. تفاوت‌های منحصر به فرد در تجربه زندگی، خلق و خو و زیست‌شناسی، درمان را به یک موضوع پیچیده تبدیل می‌کند. هیچ درمان واحدی برای همه مناسب نیست.”
روان درمانی فردی
یکی از موثرترین روش‌های درمانی برای افسردگی کودکان در سنین پایین بازی درمانی (Play Therapy) و در سنین بالاتر درمان شناختی رفتاری (CBT) است. با توجه به این که کودکان در سنین پایین نمی‌توانند به راحتی و به درستی احساسات خود را بروز و توضیح دهند، از بازی درمانی برای شناسایی احساسات آن‌ها استفاده می‌شود.
در روش CBT نیز به کودکان آموزش داده می‌شود که چگونه افکار، احساسات و رفتارشان را کنترل کرده و تغییر دهند. همچنین، شناسایی الگوهای فکری غیر مفید و مهارت‌های مقابله ای نیز به آن‌ها آموزش داده می‌شود.
خانواده درمانی
در جلسات مشاوره، متخصص روان رفتارهای تنش زای والدین در ارتباط با کودک را شناسایی می‌کند و نحوه اصلاح این الگوها را به آن‌ها آموزش می‌دهد. خانواده با ایجاد محیطی حمایتی می‌توانند احساسات کودک را بهتر درک کنند، ارتباط موثرتری با او برقرار کنند و از تنش‌های او بکاهند.
نور درمانی
نور درمانی یا فتوتراپی یکی دیگر از روش‌های غیر دارویی موثر برای درمان افسردگی کودکان است. این روش، بیشتر برای افسردگی فصلی که اغلب در اثر کاهش نور روزانه به وجود می‌آید، موثر است.
در این روش، افسردگی در کودکان با قرار گرفتن در معرض نور مصنوعی مشابه نور خورشید درمان می‌شود. این نور با استفاده از جعبه‌های نور یا لامپ‌های مخصوص تولید می‌شود. این نور به تنظیم ریتم شبانه روزی بدن، کنترل چرخه خواب و بیداری، تامین کمبود نور طبیعی و ترشح هورمون‌های کلیدی مانند سروتونین و ملاتونین کمک می‌کند.
کال تو اکشن هشدار: نور درمانی باید با نظر متخصص و با توجه به شرایط کودک انجام شود؛ زیرا برای همه کودکان مبتلا به افسردگی مناسب نیست.
نقش والدین در افسردگی کودکان
شما به عنوان والدین نمی‌توانید به صورت قطعی از ابتلای فرزندتان به افسردگی جلوگیری کنید؛ اما می‌توانید برخی از عوامل استرس زای زندگی که در ایجاد افسردگی کودکان نقش دارند را حذف و مدیریت کنید:
- عشق و محبت خود را بی قید و شرط به کودک ابراز کنید.
- از مقایسه او با دیگران بپرهیزید.
- بخشی از روز خود را به بازی دو نفره اختصاص دهید.
- رفتارهای مثبت او را تشویق کنید.
- به فعالیت‌های اجتماعی و منزوی بودن او توجه کنید.
- به زنگ خطرهای افکار خودکشی مانند بخشیدن وسایل مورد علاقه به دیگران و صحبت درباره نبودن توجه کنید.
- از بحث و جدل در حضور او خودداری کنید.
- در صورت سابقه خانوادگی ابتلا به افسردگی، درباره رفتارهای کودک با روانشناس صحبت کنید.
- در مورد احساسات و موارد آزار دهنده با او صحبت کنید.
داروی ضد افسردگی در کودکان
افسردگی کودکان معمولا با روش‌های غیر دارویی امکان پذیر است؛ اما در موارد شدید روانپزشک برای کنترل علائم افسردگی، استفاده از داروهای ضد افسردگی مانند مهار کننده‌های بازجذب سروتونین یا SSRI (مانند فلوکستین، سرترالین، پاروکستین) را تجویز می‌کند. این داروها تنها در صورت داشتن تاییدیه ویژه اطفال، در دوز و زمان مصرفی و تحت نظارت دقیق روانپزشک کودک قابل استفاده هستند.
داروهای ضد افسردگی کودکان باید مطابق دستور پزشک مصرف و حتی قطع شوند.
بهترین دکتر برای افسردگی کودکان
افسردگی کودکان چیست؟ سلامت روان کودکان به اندازه سلامت جسم آن‌ها و حتی بیشتر از آن اهمیت دارد. به همین دلیل نباید تغییرات منفی خلق و خو، رفتار یا عملکرد کودک نادیده گرفته شود. تشخیص به موقع افسردگی کودکان و شروع درمان مناسب نقش مهمی در کنترل مشکلات روانی، جلوگیری از آسیب به اعتماد به نفس، بهبود روابط اجتماعی و آینده تحصیلی و فردی کودک دارد. به همین دلیل، در صورت مشاهده علائم نگران کننده افسردگی در کودکان، بایستی والدین فورا برای ارزیابی دقیق وضعیت فرزندشان از متخصص روان کمک بگیرند.
شما می‌توانید همین حالا برای رزرو نوبت بهترین روانپزشکان و روانشناسان کودک و نوجوان در سراسر کشور از طریق سایت طبیبینو اقدام کنید. در این پلتفرم امکان دریافت خدمات به صورت ویزیت حضوری یا مشاوره آنلاین فراهم است تا متناسب با شرایط خود، مسیر سریع و مناسب جهت دریافت کمک تخصصی را انتخاب کنید.
سوالات متداول
شیوع اختلال افسردگی در کودکان چند درصد است؟
طبق آمار مربوط به تشخیص رسمی، حدود ۳ درصد از کودکان و نوجوانان بین ۳ تا ۱۷ سال به افسردگی مبتلا هستند.
علت افسردگی کودکان چیست؟
عدم تعادل در انتقال دهنده‌های عصبی مغز، سابقه افسردگی و ژنتیکی، بیماری‌های مزمن یا آسیب‌های جسمی، محیط متشنج خانه، تروما و آسیب‌های روانی اصلی ترین علل ابتلای کودکان به افسردگی هستند.
علائم افسردگی در کودکان چیست؟
علائم رفتاری مانند گریه‌های مکرر، منزوی شدن، اختلال در خواب و اشتها، افت تحصیلی، درد جسمی بدون دلیل پزشکی و علائم پنهان مانند پرخاشگری شدید و تحریک پذیری بالا از علائم اصلی افسردگی کودکان هستند.
آیا افسردگی کودکان درمان دارد؟
بله، در صورت تشخیص زود هنگام می‌توان این اختلال را با روش‌های روان درمانی، نور درمانی و خانواده درمانی کنترل کرد.
برای افسردگی کودکان چه کنیم؟
برای بازی کردن و صحبت کردن با او وقت بگذارید، بدون قید و شرط به او عشق بورزید و مشاهده علائم افسردگی در او را جدی بگیرید.
منابع اصلی:
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/14938-depression-in-children
