نفخ شیر مادر در واقع از خود شیر نیست. شیر مادر از خون ساخته میشود و گاز معده و رودهٔ مادر هیچ راهی به آن ندارد. نفخ نوزاد شیرخوار بیشتر از هوایی است که موقع شیر خوردن میبلعد و از دستگاه گوارشی که هنوز کامل نشده است. به همین دلیل کاهش نفخ شیر مادر بیشتر به روش شیردادن بستگی دارد تا به رژیم غذایی مادر.
بسیاری از مادران با همین باور غلط، غذاهای مقوی را بیدلیل کنار میگذارند. در پژوهشی روی ۱۴۵ مادر شیرده که در ژورنال Korean Journal of Pediatrics منتشر شد، همهٔ مادران دستکم یک غذا را کنار گذاشته بودند و بهطور میانگین ۴ تا ۵ نوع غذا را حذف کرده بودند. ۸۴٫۱ درصد آنها هم دلیل مشخصی برای این پرهیز نداشتند. در ادامه میبینید نفخ نوزاد واقعاً از کجا میآید، چطور با اصلاح شیردهی و آروغ گرفتن آن را کم کنید، کدام دمنوش برای نوزاد خطرناک است و چه زمانی باید نوزاد را پیش پزشک ببرید.
نفخ شیر مادر در یک نگاه
اگر فرصت خواندن کل مطلب را ندارید، جدول زیر مهمترین پاسخها را خلاصه کرده است. هر ردیف در بخشهای بعدی با جزئیات بیشتر توضیح داده شده است.
| پرسش | پاسخ کوتاه |
|---|---|
| آیا شیر مادر نفاخ است؟ | خیر؛ گاز رودهٔ مادر وارد شیر نمیشود |
| علت اصلی نفخ نوزاد | بلعیدن هوا موقع شیر خوردن و گوارش نابالغ |
| مؤثرترین راه کاهش | اصلاح چفت شدن، وضعیت درست بدن و آروغ گرفتن |
| آیا مادر باید پرهیز کند؟ | معمولاً نه؛ فقط در حساسیت نوزاد به پروتئین شیر گاو و با نظر پزشک |
| دمنوش برای نوزاد؟ | ممنوع؛ نوزاد زیر ۶ ماه فقط شیر میخورد |
| تا چند ماهگی ادامه دارد؟ | کولیک معمولاً تا ۳ تا ۴ ماهگی برطرف میشود |
| زمان مراجعه | خون در مدفوع، وزن نگرفتن، استفراغ جهنده یا سبز، تب و بیحالی |
نفخ شیر مادر از چیست؟
نفخ شیر مادر بیشتر از هوابلعی (آئروفاژی) است، نه از ترکیب شیر. شیر در غدد پستان از اجزای خون ساخته میشود. گازی که در معده یا رودهٔ مادر تولید میشود، هیچ مسیری به مجاری شیر ندارد.
نوزاد وقتی دهانش بهدرستی روی سینه چفت نشده باشد، همراه شیر هوا هم میبلعد. هرچه چفت شدن سطحیتر باشد، هوای بیشتری به معده میرسد. صدای کلیک یا ملچملوچ هنگام مکیدن نشانهٔ همین مشکل است. طبق راهنمای لالِچه لیگ کانادا، صدای «کلیک» یعنی نوزاد مدام مُهر دهانش روی سینه را میشکند. این شکستن مُهر راه ورود هوا را باز میکند.
دستگاه گوارش نوزاد هم در ماههای اول هنوز کامل نشده است و گاز را آهستهتر از بزرگسال دفع میکند. طبق یک مرور نظاممند روی ۸٬۶۹۰ نوزاد در ژورنال Journal of Pediatrics، ۱۷ تا ۲۵ درصد نوزادان در شش هفتهٔ اول کولیک دارند.
مجلهٔ American Family Physician هم تأکید میکند که شیوع کولیک در نوزادان شیر مادرخوار و شیرخشکخوار مشابه است. یعنی نوزاد شیر مادرخوار بیشتر از نوزاد شیرخشکخوار کولیک نمیگیرد.
علائم نفخ در نوزاد شیرخوار
نفخ نوزاد معمولاً بعد از شیر خوردن یا چند ساعت از روز، بهویژه عصر و شب، بیشتر میشود. شناختن نشانههای آن کمک میکند نفخ معمولی را از بیقراریهای دیگر جدا کنید:
- جمع کردن پاها روی شکم و پیچوتاب خوردن بعد از شیر
- گریه و بیقراری که با آروغ زدن یا دفع گاز آرام میشود
- شکم کمی برآمده اما نرم
- آروغ یا دفع گاز زیاد و قرمز شدن صورت هنگام زور زدن
- کوتاه و منقطع شدن خواب بعد از وعدههای شیر
کولیک کمی فرق دارد. نوزاد سالمی که بدون دلیل مشخص روزی چند ساعت و چند روز در هفته گریههای طولانی و آرامنشدنی دارد، معمولاً کولیک دارد. نفخ میتواند بخشی از کولیک باشد، اما همهٔ نوزادان نفخی کولیکی نیستند.

شیردهی نادرست چطور باعث نفخ نوزاد میشود؟
شیردهی نادرست از سه راه مکانیکی هوای اضافه به معدهٔ نوزاد میفرستد. خبر خوب این است که هر سه با چند تغییر ساده قابل اصلاحاند:
- چفت شدن سطحی پستان: نوزاد باید علاوه بر نوک سینه، بخش بزرگی از هالهٔ تیرهٔ دور آن را در دهان بگیرد. اگر فقط نوک سینه را بمکد، گوشههای دهانش باز میماند و همراه شیر هوا میبلعد. درد و سوزش نوک سینه در مادر نشانهٔ مهم همین مشکل است.
- وضعیت نادرست بدن نوزاد: طبق راهنمای NHS برای وضعیت شیردهی، سر و بدن نوزاد باید در یک خط مستقیم و نزدیک به بدن مادر باشد. شکم نوزاد باید به شکم مادر بچسبد. نوزادی که گردنش را برای رسیدن به سینه میچرخاند، سختتر قورت میدهد و هوای بیشتری میبلعد. شیردادن وقتی سر نوزاد پایینتر از معدهاش است، نفخ را بدتر میکند.
- جریان تند و جهندهٔ شیر: در مادرانی که شیرشان با فشار بیرون میآید، نوزاد دستپاچه میشود و تند تند قورت میدهد. دوشیدن کمی شیر پیش از شیردهی یا شیردادن در حالت تکیهداده به عقب، طوری که نوزاد روی سینه قرار بگیرد، جریان را آرامتر میکند.
اگر نوک سینهتان درد میکند و صدای کلیک میشنوید، اول چفت شدن را اصلاح کنید. این سادهترین و مؤثرترین راه گرفتن نفخ شیر مادر است. مشاور شیردهی یا متخصص اطفال میتواند در یک جلسه چفت شدن را بررسی کند.

روشهای گرفتن نفخ نوزاد در خانه
بعد از اصلاح شیردهی، چند کار ساده در خانه به بیرون آمدن گاز کمک میکند. این روشها دارو نیستند، اما در بیشتر نوزادان بیقراری ناشی از نفخ را کمتر میکنند.
- آروغ گرفتن در میانه و انتهای شیردهی: گاز بلعیدهشده را پیش از رسیدن به روده بیرون میآورد. نوزاد را صاف روی شانه بگیرید، روی پایتان بنشانید و چانهاش را با دست نگه دارید، یا روی ساعدتان به شکم بخوابانید و آرام به پشتش بزنید.
- ماساژ ملایم شکم: با کف دست گرم، شکم نوزاد را آرام در جهت عقربههای ساعت ماساژ دهید. بهتر است این کار بین وعدهها باشد، نه درست بعد از شیر.
- حرکت دوچرخه: نوزاد را به پشت بخوابانید و پاهایش را آرام مثل رکاب زدن به سمت شکم ببرید و برگردانید.
- زمان روی شکم در بیداری: چند دقیقه دمر خواباندن نوزاد در حالت بیدار و زیر نظر شما، به شکم فشار ملایمی میآورد. نوزاد را برای خواب همیشه به پشت بخوابانید.
- آرام کردن نوزاد: قنداق سبک، تکان آرام، صدای یکنواخت یا حمام ولرم گاهی گریهٔ نوزاد را کم میکند و بلعیدن هوا موقع گریه را کاهش میدهد.

غذای مادر چقدر در نفخ نوزاد نقش دارد؟
غذای مادر در بیشتر نوزادان هیچ نقشی در نفخ ندارد. فیبر و گاز حبوبات، کلم، پیاز یا سیر در رودهٔ خود مادر میماند و وارد شیر نمیشود. سازمان سلامت بریتانیا (NHS) هم صریحاً میگوید مادر شیرده برای کولیک نوزاد لازم نیست رژیمش را تغییر دهد. محروم کردن مادر از این غذاهای مقوی اشتباه است.
تنها استثنای علمی، حساسیت نوزاد به پروتئین شیر گاو است. مقدار کمی از این پروتئین از شیر مادر عبور میکند و در نوزاد حساس علائمی مثل نفخ شدید، اگزما یا خون در مدفوع ایجاد میکند. در این حالت پزشک ممکن است حذف آزمایشی لبنیات گاوی از رژیم مادر را به مدت ۲ تا ۴ هفته توصیه کند. بعد از آن، لبنیات دوباره به رژیم برمیگردد تا معلوم شود علائم واقعاً به آن ربط داشته یا نه.
بیشتر بخوانید: تربیت فرزند
پزشکان متخصص فوق تخصص آسم، آلرژی و ایمنی شناسی بالینی (ایمونولوژی بالینی)
کافئین زیاد، مثل چند فنجان قهوه یا چای پررنگ در روز، ممکن است نوزاد را بیقرار کند. این بیقراری با نفخ اشتباه گرفته میشود.
رژیم حذفی سخت را بدون نظر پزشک شروع نکنید. مادری که لبنیات را حذف میکند به کلسیم جایگزین و مشاورهٔ تغذیه نیاز دارد، وگرنه سلامت خودش به خطر میافتد.
نفخ خود مادر شیرده از چیست؟
نفخ خود مادر شیرده بیشتر از یبوست بعد از زایمان است. در پژوهشی که در ژورنال Obstetrics & Gynecology منتشر شد، ۲۴ درصد زنان سه ماه بعد از زایمان یبوست داشتند. همین مطالعه مصرف قرص آهن در بارداری را با احتمال بیشتر یبوست مرتبط دانست.
چهار عامل دیگر هم نفخ مادر را بیشتر میکنند:
- قرص مکمل آهن که بعد از زایمان ادامه پیدا میکند
- کمآبی بدن، چون شیردهی آب زیادی مصرف میکند
- سریع غذا خوردن بهخاطر کمبود وقت، که هوای بیشتری وارد معده میکند
- کمتحرکی روزهای اول بعد از زایمان
برای کاهش نفخ، آب کافی بنوشید و هر روز پیادهروی کوتاه داشته باشید. آرام غذا بخورید و غذاهای سبک و زودهضم انتخاب کنید. اگر درد شدید شکم یا نفخ مداوم و غیرعادی دارید، متخصص زنان و زایمان باید شما را معاینه کند.
عرقیات و دمنوش ضد نفخ در شیردهی بی خطر هستند؟
عرقیات و دمنوش ضد نفخ برای مادر و نوزاد حکم کاملاً متفاوتی دارند. چیزی که برای مادر در حد متعادل بیخطر است، برای نوزاد چند هفتهای میتواند خطرناک باشد.
برای مادر: مصرف گاهبهگاه و متعادل عرق نعناع، رازیانه یا دمنوش بابونه به نفخ رودهٔ خود مادر کمک میکند. مصرف روزانه و زیاد توصیه نمیشود. آژانس دارویی اروپا (EMA) توصیه کرده است مواجههٔ زنان شیرده با استراگول کم نگه داشته شود و رازیانه یکی از منابع اصلی این ماده است. پس رازیانه برای نفخ شیر مادر فقط بهصورت محدود و برای خود مادر مناسب است.
برای نوزاد: به نوزاد زیر شش ماه هیچ عرق گیاهی، ترنجبین، نبات داغ یا دمنوشی نخورانید. نوزاد در این سن فقط باید شیر بخورد. در گزارشی در ژورنال Pediatrics، هفت نوزاد ۲ تا ۱۲ هفتهای بعد از خوردن دمنوش بادیان ستارهای در خانه دچار تحریکپذیری، استفراغ و حرکات پرشی عضلات شدند. مرکز کنترل مسمومیت آمریکا هم تشنج و عفونت در نوزادان بعد از دمنوشهای گیاهی را گزارش کرده است.
هیچ عرق، دمنوش یا قطرهٔ گیاهی را بدون نظر پزشک به نوزاد ندهید. وزن کم نوزاد یعنی حتی مقدار کمی از یک گیاه برای او دوز بالاست.
باورهای غلط دربارهٔ نفخ شیر مادر
بخش زیادی از نگرانی مادران دربارهٔ نفخ نوزاد از باورهای قدیمی میآید که پشتوانهٔ علمی ندارند. جدول زیر رایجترین آنها را کنار واقعیت و کار درست گذاشته است.
| باور رایج | واقعیت | چه کنید |
|---|---|---|
| شیر مادر ذاتاً نفاخ است | گاز روده مادر وارد شیر نمیشود | روش شیردادن را اصلاح کنید |
| حبوبات و کلم مادر نوزاد را نفخ میدهد | فیبر و گاز این غذاها در رودهٔ مادر میماند | این غذاها را حذف نکنید |
| همهٔ لبنیات مادر مشکلساز است | فقط در نوزادِ دارای حساسیت به پروتئین شیر گاو | حذف آزمایشی فقط با نظر پزشک |
| عرق نعناع و رازیانه برای نوزاد خوب است | گیاهان دارویی برای نوزاد خطرناکاند | به نوزاد زیر ۶ ماه فقط شیر بدهید |

چه زمانی نفخ نوزاد و شیرخوار به بررسی پزشک نیاز دارد؟
نفخ معمولی بخشی از رشد نوزاد است. نوزادی که با وجود گاز شکم خوب وزن میگیرد، شیر میخورد و بازی میکند، معمولاً مشکل جدی ندارد. طبق NHS، کولیک معمولاً تا ۳ تا ۴ ماهگی برطرف میشود.
اگر نفخ با هرکدام از این علائم همراه شد، نوزاد باید هرچه زودتر معاینه شود:
- خون یا مخاط شفاف در مدفوع
- وزن نگرفتن یا کم شدن وزن
- استفراغ مکرر و جهنده یا استفراغ سبزرنگ
- اگزمای شدید روی صورت و بدن
- اسهال طولانی
- گریهٔ پیوسته و جیغکشیدن که ساعتها ادامه دارد، یا گریهٔ ضعیف و زیر که با گریهٔ همیشگی نوزاد فرق دارد
- تب، شکم سفت و برآمده یا بیحالی
نفخ طولانی خواب نوزاد و کل خانواده را هم به هم میزند. اگر بی خوابی کودکان با گریهٔ شبانه و جمع کردن پاها روی شکم همراه است، علت را با پزشک بررسی کنید.
تشخیص فرق نفخ ساده و کولیک با حساسیت گوارشی جدی فقط با معاینهٔ متخصص اطفال ممکن است. برای جلوگیری از درمان خودسرانه، از متخصصان کودکان و فوق تخصص گوارش اطفال در طبیبینو نوبت حضوری یا مشاورهٔ آنلاین بگیرید.
نتیجهگیری
همانطور که در ابتدا گفتیم، نفخ شیر مادر از خود شیر نیست و بیشتر از هوابلعی و گوارش نابالغ نوزاد است. پس کاهش نفخ شیر مادر با اصلاح چفت شدن، وضعیت درست بدن و آروغ گرفتن شروع میشود، نه با حذف غذاهای مقوی. به نوزاد زیر شش ماه هیچ دمنوشی ندهید و علائم خطر را جدی بگیرید.
شما برای نفخ نوزادتان کدام روش را امتحان کردهاید؟ تجربه یا سؤالتان را در بخش نظرات بنویسید.
برای معاینهٔ نوزاد، همین حالا از متخصصان کودکان طبیبینو نوبت آنلاین بگیرید.
پزشکان متخصص فوق تخصص آسم، آلرژی و ایمنی شناسی بالینی (ایمونولوژی بالینی)
سوالات متداول
۱. چطور نفخ شیر مادر را بگیریم؟
نفخ شیر مادر را با اصلاح چفت شدن نوزاد، صاف نگه داشتن سر و بدن او و آروغ گرفتن وسط و آخر شیردهی بگیرید. ماساژ ملایم شکم نوزاد در جهت عقربههای ساعت و حرکت دوچرخه با پاهایش هم به دفع گاز کمک میکند.
۲. نفخ شیر را چگونه از بین ببریم؟
برای از بین بردن نفخ شیر مادر، اول روش شیردهی را درست کنید. درمان نفخ شیر مادر بیشتر اصلاح روش شیردادن است تا دارو و اگر شیرتان تند است، کمی از آن را پیش از شیردهی بدوشید. اگر با این کارها بهتر نشد، از متخصص اطفال کمک بگیرید.
۳. برای نفخ شیر مادر چی خوبه؟
برای رفع نفخ شیر مادر، چفت شدن درست، آروغ گرفتن مرتب و شیردهی در حالت نیمهنشسته خوب است. برای خود مادر هم آب کافی، پیادهروی و آرام غذا خوردن کمک میکند. هیچ دارو یا گیاهی را برای نوزاد بدون نظر پزشک شروع نکنید.
۴. آیا رازیانه برای نفخ شیر مادر خوب است؟
رازیانه به نفخ رودهٔ خود مادر کمک میکند، ولی نفخ نوزاد را از راه شیر درمان نمیکند. مادر فقط گاهبهگاه و به مقدار کم مصرف کند و هرگز آن را مستقیم به نوزاد ندهد.
۵. نفخ نوزاد تا چند ماهگی ادامه دارد؟
نفخ و کولیک نوزاد معمولاً از چند هفتگی شروع میشود و تا ۳ تا ۴ ماهگی خودبهخود کم میشود. نفخ شدیدی که بعد از ۴ ماهگی ادامه دارد، باید معاینه شود.
۶. آیا قطره ضد نفخ برای نوزاد مفید است؟
NHS قطرههای ضد کولیک، فرآوردههای گیاهی و پروبیوتیکها را برای کولیک توصیه نمیکند، چون شواهدی برای اثرشان وجود ندارد. هر قطرهای را فقط با تجویز پزشک به نوزاد بدهید.
۷. آیا نوزاد شیرخشکخوار بیشتر نفخ میکند؟
نه لزوماً. شیوع کولیک در نوزادان شیر مادرخوار و شیرخشکخوار مشابه است. در نوزاد شیرخشکخوار، اندازهٔ مناسب سر شیشه و کج نگه داشتن شیشه طوری که سر آن پر از شیر باشد، هوابلعی را کم میکند.





