وقتی سیستم ایمنی بدن یک ماده کاملاً بیخطر مثل گرده گیاهان، پروتئین شیر یا شوره پوست گربه را به اشتباه یک تهدید فرض میکند، آلرژی در کودکان اتفاق میافتد. بدن برای مقابله با این مواد دستبهکار شده و با ترشح هیستامین، باعث بروز علائمی مثل عطسه، کهیر، خارش چشم یا سرفه میشود.
برای درک بهتر اینکه آلرژی کودکان چیست، نگاهی به آمارها هم روشنکننده است. طبق گزارش مرکز ملی آمار سلامت آمریکا (NCHS) ، حدود ۲۹.۵ درصد از کودکان (تقریباً ۳ کودک از هر ۱۰ کودک) حداقل به یکی از انواع آلرژی مبتلا هستند. نکته جالب اینجاست که برخلاف تصور اکثر والدین، رایجترین حساسیت در بچهها آلرژی فصلی (۲۰.۶٪) است و اگزما (۱۲.۷٪) و آلرژی غذایی (۵.۳٪) در رتبههای بعدی قرار دارند.
در ادامه این مقاله با نشانهها، نقش ژنتیک و محیط، ۴ روش اصلی تشخیص و راهکارهای درمانی آشنا میشوید تا بتوانید علائم معمولی را از موارد جدی تشخیص داده و در زمان مناسب به پزشک مراجعه کنید.
آلرژی کودکان در یک نگاه
| پرسش | پاسخ کوتاه |
| آلرژی کودکان چیست؟ | واکنش بیش از حد سیستم ایمنی به مادهای بیخطر |
| شایعترین نوع آن کدام است؟ | آلرژی فصلی، سپس اگزما و بعد آلرژی غذایی |
| از چه سنی شروع میشود؟ | اغلب از سال اول زندگی، معمولاً با اگزمای پوستی |
| خطرناکترین حالت آن چیست؟ | آنافیلاکسی؛ یک اورژانس واقعی پزشکی |
| چگونه تشخیص داده میشود؟ | تست پوستی، آزمایش خون IgE، تست پچ یا چالش خوراکی |
| آیا درمان قطعی دارد؟ | کنترل کامل بله؛ ایمونوتراپی در موارد منتخب ریشهایتر است |
آلرژی کودکان چیست؟ انواع، روش درمان و علائم آلرژی در کودکان
برای اینکه تصویر روشنی از این بیماری داشته باشیم، ابتدا باید نشانههای آن را بشناسیم. علائم بر اساس اینکه ماده حساسیتزا از چه راهی وارد بدن شده، میتواند در بخشهای مختلفی خودش را نشان دهد. ممکن است یک کودک فقط درگیر مشکلات پوستی شود، در حالی که کودک دیگر تنها نشانههای گوارشی یا تنفسی داشته باشد. همین تنوع در بروز نشانهها باعث شده بررسی علائم بر اساس بخشهای مختلف بدن، دقیقترین راه برای شناسایی این بیماری باشد.
| ناحیه درگیر | نشانههای شایع |
| دستگاه تنفسی فوقانی | عطسههای پیدرپی، آبریزش بینی، گرفتگی بینی، خارش گلو و مجاری تنفسی |
| دستگاه تنفسی تحتانی | سرفههای خشک و مداوم، خسخس سینه، کم آوردن نفس |
| پوست | کهیر، جوش و بثورات قرمز، خشکی و پوسته دادن، اگزما |
| چشم | خارش، قرمزی، اشکریزش، پف کردن پلکها |
| دستگاه گوارش | تهوع، استفراغ، دلدرد، اسهال |
| وضعیت عمومی | خستگی شدید، بیقراری، بدخوابی در طول شب |
یکی از علائمی که معمولاً پدر و مادرها ساده از کنار آن میگذرند، بیحالی و خستگی کودک است. وقتی بینی کودک کیپ است و شب خواب راحتی ندارد، کاملاً طبیعی است که روز بعد کلافه، بیحوصله و خسته باشد. متأسفانه گاهی این حالات به اشتباه به کمخونی یا تنبلی کودک نسبت داده میشود.
برای درمان تخصصی آلرژی، با متخصص کودکان مشورت کن
بهترین پزشکان کودکان آمادهاند تا درباره مشکلت راهنماییات کنند
آنافیلاکسی؛ واکنشی که مهلت نمیدهد
آنافیلاکسی (Anaphylaxis) شدیدترین حالت واکنش آلرژیک است که میتواند ظرف چند دقیقه اوج بگیرد. ورم کردن لب و زبان، سختی در قورت دادن غذا، افت ناگهانی فشار، رنگپریدگی و تنگی نفس شدید از واضحترین علائم آن هستند.
آنافیلاکسی چیزی نیست که با شربت آنتیهیستامین برطرف شود. اگر متوجه ورم صورت یا کلافگی شدید کودک در نفس کشیدن شدید، بدون معطلی با اورژانس تماس بگیرید. حتی چند دقیقه تاخیر در تزریق اپینفرین میتواند خطرات خیلی جدی به همراه داشته باشد.
علت آلرژی کودکان چیست
برای اینکه درک بهتری از نحوه شکلگیری آلرژی داشته باشیم، بد نیست نگاهی به سازوکار آن بیندازیم. سیستم ایمنی کلاً وظیفه دارد با عوامل بیماریزا بجنگد؛ اما در کودکان آلرژیک، این سیستم یک ماده کاملاً بیضرر را به اشتباه دشمن شناسایی میکند.
مثلاً بدن ممکن است پروتئین موجود در بادامزمینی را یک خطر ببیند. در این حالت، آنتیبادی ویژهای میسازد که نام آن IgE (Immunoglobulin E) است. این آنتیبادی روی سلولهای ماست (Mast Cells) مینشیند و منتظر ورود دوباره آن ماده میماند.
به محض اینکه کودک دوباره با همان ماده تماس پیدا میکند، IgE آن را شناسایی کرده و به سلولهای ماست دستور میدهد فعال شوند. نتیجه، آزاد شدن هیستامین و ترکیبات التهابی دیگر است؛ همان موادی که باعث خارش، ورم، عطسه و باز شدن رگها میشوند.
نکته اصلی اینجاست که واکنش آلرژیک معمولاً در اولین برخورد رخ نمیدهد؛ بدن ابتدا باید نسبت به آن ماده حساس شود. به همین خاطر ممکن است کودکی بار اول با خوردن تخممرغ هیچ مشکلی پیدا نکند، اما در دفعات بعدی علائم نشان دهد.
دلیل اصلی آلرژی و حساسیت کودکان چیست؟
با اینکه روش کار آلرژی در همه یکسان است، اما همه کودکان دچار آن نمیشوند. دلیلش ترکیب همزمان عوامل ژنتیکی و شرایط محیطی است. اصلیترین مواردی که زمینه را برای بروز آلرژی آماده میکنند شامل این موارد است:
- ژنتیک و سابقه خانوادگی: داشتن والدینی که خودشان آلرژی دارند، شانس ابتلای کودک را بالا میبرد. اگر هم پدر و هم مادر آلرژیک باشند، این احتمال بسیار بیشتر میشود.
- آلایندههای هوا: دود ماشینها و ذرات معلق، مخاط تنفسی را ملتهب کرده و راه را برای ورود عوامل آلرژی زا کودکان بازتر میکنند.
- مصرف برخی داروها: بعضی آنتیبیوتیکها و مسکنها میتوانند خودشان شروعکننده حساسیت باشند.
- نیش حشرات: سم زنبور یا مورچه قادر است سیستم ایمنی را شدیداً تحریک کرده و واکنش آلرژیک ایجاد کند.
- تغییرات ناگهانی دما: رفتوآمد سریع بین هوای گرم و سرد، مخاط بینی را حساستر میکند.
- مواد شوینده شیمیایی: پودرهای لباسشویی، نرمکنندهها و مایع ظرفشویی از دلایل اصلی ایجاد درماتیت تماسی در بچه هستند.
- لوازم بهداشتی نامناسب: شامپوها، لوسیونها و دستمالهای مرطوب معطر میتوانند لایه محافظ پوست کودک را ضعیف کرده و احتمال حساسیت را افزایش دهند.
حساسیت پوستی معمولاً اولین قدم از یک زنجیره بیماریهای آلرژیک است. آمارهای شبکه آلرژی و آسم آمریکا نشان میدهد حدود نصف کودکانی که اگزمای پوستی دارند، در آینده به آسم مبتلا میشوند؛ روندی که به آن «رژه آتوپیک» (Atopic March) میگویند. پس درمان بهموقع اگزما فقط برای ظاهر پوست نیست.
در این میان، آلرژی در کودکان زیر یک سال غالباً با اگزما و واکنش به شیر گاو یا تخممرغ خودش را نشان میدهد. در حالی که در آلرژی در کودکان زیر دو سال ممکن است علائم تنفسی همراه با خسخس سینه هم اضافه شود.
نحوه تشخیص آلرژی در کودکان با تست آلرژی
تشخیص دقیق آلرژی اصلاً از آزمایشگاه شروع نمیشود؛ قدم اول، بررسی دقیق شرح حال کودک است. پزشک درباره زمان شروع علائم، ربط آنها به فصل یا یک غذای خاص، سابقه آلرژی در خانواده و حتی محیط خانه سوال میپرسد.
پیشنهاد میکنیم مقاله “رفلاکس معده کودکان” را نیز بخوانید.
این مرحله فوقالعاده مهم است، چون جواب تستها بدون بررسی پزشکی میتواند اشتباهانداز باشد. خیلی از کودکان ممکن است تستشان مثبت شود ولی در عمل هیچ علامتی نداشته باشند. بعد از این ارزیابی، پزشک روش مناسب را انتخاب میکند.
تست Skin Prick
در تست پوستی خراش (Skin Prick Test) قطره کوچکی از عصاره آلرژن روی پوست ساعد یا پشت کودک گذاشته میشود و با یک سوزن بسیار ریز، خراش سطحی ایجاد میکنند تا ماده وارد پوست شود. اگر کودک حساسیت داشته باشد، حدود ۱۵ دقیقه بعد یک برآمدگی قرمز و خارشدار مثل جای نیش پشه ظاهر میشود. این تست سریع، کمدردسر و کمخرج است و میشود چند ماده را همزمان با آن ارزیابی کرد.
آزمایش خون IgE
در این روش، میزان آنتیبادی IgE مربوط به آلرژن در خون سنجیده میشود. این کار فقط با یک خونگیری ساده انجام میشود و برخلاف تست پوستی، نیازی نیست مصرف داروهای آنتیهیستامین کودک قطع شود. معمولاً وقتی از آزمایش خون IgE استفاده میشود که کودک اگزمای شدید دارد و امکان تست پوستی نیست، یا خطر بروز واکنشهای خیلی شدید وجود دارد.
تست پچ (Patch Test)
تست پچ برای تشخیص درماتیت تماسی کاربرد دارد؛ یعنی زمانی که پوست در اثر برخورد مستقیم با یک ماده واکنش نشان میدهد. در این روش، چسبهای مخصوص حاوی آلرژن روی پشت کودک چسبانده میشوند و باید ۴۸ ساعت باقی بمانند تا پزشک نتیجه را بررسی کند. این تست بیشتر برای تشخیص حساسیت به نیکل، عطرها، مواد نگهدارنده و ترکیبات شوینده استفاده میشود.
تست چالش خوراکی
تست چالش خوراکی (Oral Food Challenge) دقیقترین راه برای تشخیص آلرژی غذایی و بهترین روش این کار است. در این تست، مقدار خیلی کمی از ماده غذایی مشکوک، تحت نظر مستقیم پزشک و در مرکز مجهز درمانی به کودک داده میشود. مقدار غذا کمکم زیاد میشود و تمام مدت وضعیت کودک تحت نظر است. انجام این کار در خانه اصلاً توصیه نمیشود چون خطرات جدی دارد.
انواع آلرژی در کودکان
آلرژیها بر اساس عامل محرک و قسمتی از بدن که درگیر میکنند، دستهبندی میشوند. شناخت این دستهها کمک میکند زودتر علت مشکل فرزندتان را پیدا کنید.
- آلرژی فصلی کودکان: معمولاً با تغییر فصل و پخش شدن گرده گیاهان شروع میشود. عطسههای مداوم، آبریزش شفاف بینی و خارش بینی از علائم اصلی آن است که در روزهای خشک و بادی بدتر میشود.
- آلرژی غذایی کودکان: وقتی رخ میدهد که سیستم ایمنی به پروتئینهای موجود در برخی غذاها واکنش نشان دهد. بادامزمینی، مغزها، تخممرغ، شیر گاو، سویا، گندم و صدف از شایعترین موارد هستند و علائمشان میتواند از یک کهیر ساده تا آنافیلاکسی تغییر کند.
- آلرژی پوستی کودکان: بیشتر خودش را به شکل اگزما یا درماتیت تماسی نشان میدهد. خارش، قرمزی، پوسته دادن و التهاب در جاهایی مثل چین آرنج، پشت زانو و صورت از نشانههای رایج آن است.
- آلرژی چشم کودکان: یا همان التهاب آلرژیک چشم، با اشکریزش، خارش، قرمزی، ورم پلک و اذیت شدن با نور همراه است. مالیدن چشمها وضعیت را بدتر میکند.
- آلرژی به نیش حشرات: واکنش شدید بدن به سم نیش زنبور یا مورچه است. ورم زیاد، درد شدید و گاهی علائم کلی در بدن از نتایج آن است. اگر ورم بیشتر از ۱۰ سانتیمتر شد، حتماً باید پزشک کودک را ببیند.
- آلرژیهای تنفسی: راه تنفس را درگیر میکند. گردوغبار، کنههای خانگی، کپکها و آلودگی هوا محرکهای اصلی هستند. عطسه، سرفه و خسخس سینه از علائم آن است و اگر پیگیری نشود ممکن است به آسم ختم شود.
- آلرژی کودکان به حیوانات: برخلاف تصور اکثر مردم، موی حیوان عامل اصلی نیست؛ بلکه پروتئینهای موجود در شوره، بزاق و ادرار آنهاست. تنفس این ذرات میتواند بلافاصله باعث عطسه، آبریزش یا تحریک آسم شود.
درمان آلرژی کودکان
پزشکان با توجه به سن و شدت علائم کودک، معمولاً ترکیبی از چهار روش زیر را برای درمان به کار میگیرند:
- حذف یا کم کردن تماس با آلرژن: اصلیترین و بیخطرترین قدم، پیدا کردن عامل حساسیت و دور نگه داشتن کودک از آن است.
- دارودرمانی: آنتیهیستامینها برای کنترل خارش و عطسه، اسپریهای کورتونی بینی برای کم کردن التهاب طولانیمدت و قطرهها برای علائم چشمی استفاده میشوند. مقدار و نوع هر داروی آلرژی کودکان باید دقیقاً بر اساس سن و وزن تعیین شود.
- ایمونوتراپی (Immunotherapy): در این روش، سیستم ایمنی با تزریقهای دورهای یا قرصهای زیرزبانی کمکم به ماده آلرژن عادت داده میشود. این روش برای موارد مقاوم است و نتایج طولانیمدت دارد.
- همراه داشتن همیشگی آمپول اپینفرین: کودکانی که تجربه واکنشهای بسیار شدید داشتهاند، باید همیشه سرنگ خودکار اپینفرین (Epinephrine Auto-injector) همراهشان باشد.
| روش درمان | هدف اصلی | مدت اثر |
| حذف آلرژن | پیشگیری از بروز واکنش | تا زمان تماس مجدد |
| آنتیهیستامین | کنترل سریع علائم | چند ساعت تا یک روز |
| اسپری کورتون بینی | کاهش التهاب مزمن مخاط | نیازمند مصرف منظم |
| ایمونوتراپی | تغییر پاسخ سیستم ایمنی | ماندگار، پس از دوره درمان |
| اپینفرین | نجات جان در آنافیلاکسی | اورژانسی و کوتاهمدت |
بسیاری از شربتهای ضدحساسیت موجود در داروخانهها اصلاً برای کودکان زیر دو سال مناسب نیستند. مصرف خودسرانه این داروها میتواند باعث خوابآلودگی شدید یا بیقراری شود و حتی علائم اصلی را مخفی کند.
پزشکان متخصص کودکان و نوزادان
بهترین راهکار درمان خانگی حساسیت کودکان چیست؟
روشهای خانگی جای درمان پزشکی را نمیگیرند، اما با پاکسازی محیط از عوامل حساسیتزا، شدت و تعداد حملات را خیلی کم میکنند:
- شستن مداوم ملحفهها، روبالشی و پتو با آب داغ برای نابود کردن کنههای گردوغبار.
- قرار دادن دستگاه تصفیه هوای دارای فیلتر HEPA در اتاق کودک.
- روشن کردن بخور در فصلهای سرد برای مرطوب ماندن داخل بینی.
- ممنوع کردن ورود حیوانات خانگی به اتاق خواب و روی مبلها.
- بستن پنجرهها در ساعتهایی که گردهافشانی زیاد است (مخصوصاً صبح زود).
- دستمال کشیدن با پارچه نمدار به جای دستمال خشک یا جارو زدن دستی.
- عوض کردن لباسها و شستن دست و صورت کودک به محض رسیدن به خانه.
- داشتن رژیم غذایی پر از میوه و سبزیجات تازه برای تقویت بدن.
به این نکته دقت کنید که طرز نظافت هم مهم است. جاروبرقیهای معمولی بدون فیلتر HEPA فقط گردوغبار را دوباره در هوا پخش میکنند. بهتر است وقتی خانه را تمیز میکنید کودک در آن محیط نباشد.
آلرژی کودکان و گرفتگی بینی
بینی کیپشده در بچهها همیشه نشاندهنده سرماخوردگی نیست و خیلی اوقات ناشی از رینیت آلرژیک (Allergic Rhinitis) است. بر خلاف سرماخوردگی که ۷ تا ۱۰ روزه با ترشحات غلیظ و تب برطرف میشود، آلرژی هفتهها طول میکشد، ترشحاتش شفاف و آبکی است و با خارش چشم و بینی همراه است بدون اینکه تبی ایجاد کند.
تنفس دهانیِ ناشی از گرفتگی بینی میتواند باعث خشکی گلو، خروپف، بدخوابی و کاهش تمرکز کودک شود. استفاده از اسپری یا قطره شستوشوی بینی (سرم نمکی) راهکاری عالی برای خروج گردهها و ترشحات است، اما برای کودکان خردسال بهتر است با نظر پزشک انجام شود.
آلرژی کودکان و سرفه
سرفهای که ریشه در آلرژی دارد، نشانههایی دارد که آن را از سرفههای ناشی از سرماخوردگی یا عفونت جدا میکند:
- خشک است و اصلاً خلط ندارد.
- ممکن است هفتهها طول بکشد و با آنتیبیوتیک هم خوب نشود.
- شبها یا موقع دراز کشیدن شدیدتر میشود.
- با دویدن، خندیدن یا رفتن در هوای سرد اوج میگیرد.
- معمولاً تب همراهش نیست.
اگر سرفه با خسخس سینه یا تنفس سخت همراه باشد، باید به آسم شک کرد. در این حالات، دادن شربتهای سرفه معمولی نه تنها فایدهای ندارد، بلکه میتواند روند تشخیص اصلی را عقب بیندازد. سرفههای شبانهای که مدام خواب کودک را خراب میکنند حتماً نیازمند بررسی تخصصی هستند.
بهترین دکتر آلرژی کودکان
خوشبختانه خیلی از موارد آلرژی در کودکان با بزرگتر شدن کودک کمرنگ شده یا کلاً از بین میروند؛ اما رها کردن آنها اصلاً کار درستی نیست. اگزمای درماننشده یا رینیت آلرژیک رهاشده، راه را برای رژه آتوپیک باز میکنند و ممکن است در نهایت به آسم مزمن تبدیل شوند.
اگر برای شما هم این سوال پیش آمده که راه قطعی درمان آلرژی کودکان چیست، باید بگوییم که درمان واقعی بدون پیدا کردن دقیق عامل حساسیت ممکن نیست. حذف خودسرانه غذاها از سفره کودک یا تغییر مدام شربتها فقط زمان را هدر میدهد. اصل قضیه، تشخیص درست عامل محرک و برنامهریزی درمانی مناسب برای همان کودک است.
دپارتمان اطفال و ایمونولوژی طبیبینو اصلاً با همین هدف، یعنی تشخیص و کنترل اصولی آلرژی کودکان، راهاندازی شده است. والدین میتوانند لیست بهترین پزشکان متخصص کودکان و فوقتخصصان آلرژی را بررسی کنند، نظر بقیه بیماران را بخوانند و خیلی راحت نوبت حضوری یا مشاوره آنلاین بگیرند.
پزشکان متخصص کودکان و نوزادان
سوالات متداول
آلرژی کودکان چه علائمی دارد؟
عطسه، آبریزش و کیپ شدن بینی، سرفه خشک، کهیر، خارش و قرمزی چشم و گاهی اوقات تهوع و اسهال از شایعترین نشانهها هستند. اینکه چه علامتی ظاهر شود به راه ورود آلرژن بستگی دارد.
از کجا بفهمیم نوزاد آلرژی دارد؟
اگزمایی که خوب نمیشود، کهیر یا بیقراری شدید بعد از خوردن شیر یا یک غذای جدید از نشانههای اصلی است. البته تشخیص قطعی فقط کار پزشک است.
آلرژی کودکان تا کی ادامه دارد؟
حساسیت به شیر گاو و تخممرغ معمولاً تا رسیدن به سن مدرسه برطرف میشود، اما آلرژی به بادامزمینی و آجیلها اغلب ماندگارتر است.
آیا آلرژی کودکان خطرناک است؟
بیشتر آلرژیها خفیف هستند و به راحتی مدیریت میشوند. اما حالات شدیدی مثل آنافیلاکسی یا آسم آلرژیک کنترلنشده میتوانند خطرساز باشند.
تست آلرژی کودکان چگونه است و از چه سنی انجام میشود؟
تشخیص با تست پوستی، آزمایش خون IgE، تست پچ یا چالش خوراکی انجام میشود. تست پوستی در صورت نیاز حتی برای نوزادان هم قابل انجام است.
آیا شیر برای آلرژی مضر است؟
فقط زمانی که قطعاً مشخص شود کودک به پروتئین شیر گاو حساسیت دارد. قطع خودسرانه لبنیات میتواند به رشد استخوانهای کودک آسیب بزند.
سلب مسئولیت: مطالب این وبسایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد و هرگز نباید جایگزین مراجعه به پزشک یا تشخیص متخصص در نظر گرفته شود. در صورت داشتن علائم بیماری، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.
