سرفه کودکان؛ علت، علائم و درمان انواع سرفه در کودک

سرفه کودکان معمولاً نشانه عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی است؛ اما گاهی می‌تواند به دلیل آسم، آلرژی، التهاب مجاری تنفسی یا ورود جسم خارجی به راه هوایی ایجاد شود. بر اساس راهنمای بالینی بیمارستان کودکان سلطنتی ملبورن، کودکان خردسال ممکن است سالانه ۶ تا ۱۲ بار به عفونت‌های تنفسی مبتلا شوند که اغلب با سرفه همراه است. جهت درمان سرفه ابتدا باید علت آن مشخص و سپس طبق نظر پزشک بهترین اقدامات صورت گیرد. (۱)

 علت‌های سرفه کودکان

سرفه یک رفلکس دفاعی فیزیولوژیک است که به پاک‌سازی راه‌های هوایی از مخاط، ذرات خارجی و عوامل تحریک‌کننده کمک می‌کند. در ادامه مهم‌ترین علل سرفه اطفال را مشاهده می‌کنید:

• عفونت‌های ویروسی: سرماخوردگی و آنفلوانزا (احتمال همراهی با تب و آبریزش بینی)
• برونشیولیت: عفونت مجاری تنفسی کوچک، عمدتاً در کودکان زیر دو سال
• آسم: بروز با سرفه شبانه یا هنگام فعالیت بدنی، خس‌خس و تنگی نفس  
• آلرژی و ترشحات پشت حلق: تحریک گلو با حساسیت بینی و ریزش ترشحات به پشت حلق 
• کروپ (خروسک): التهاب راه هوایی فوقانی 
• سیاه‌سرفه: عفونتی با حملات پشت‌سرهم سرفه و استفراغ پس از سرفه 
• ورود جسم خارجی: شروع ناگهانی سرفه هنگام غذا خوردن یا بازی با اشیای کوچک، به‌ویژه در کودکان زیر پنج سال
• رفلاکس یا آسپیراسیون: بازگشت محتویات معده یا ورود غذا و مایعات به راه هوایی، به‌خصوص در صورت سرفه هنگام تغذیه
• عفونت ریه و عوامل محرک: ذات‌الریه، دود سیگار، قلیان و آلودگی هوا 

علت‌های سرفه بر اساس سن کودک

طبق  تجربیات پزشکی، علت‌های شایع یا مهم سرفه در سنین مختلف را در جدول زیر دسته‌بندی کرده‌ایم تا بتوانید تا حدی تشخیص دهید سرفه در کودکان نشانه چیست.

سن کودک	علت‌های شایع یا مهم سرفه
زیر ۳ ماه	عفونت‌های تنفسی، سیاه‌سرفه، آسپیراسیون یا مشکلات مادرزادی
۳ تا ۱۲ ماه	عفونت‌های ویروسی، برونشیولیت، سیاه‌سرفه
۱ تا ۵ سال	عفونت‌های ویروسی، کروپ، آسم و ورود جسم خارجی
بالای ۵ سال	عفونت‌های تنفسی، آسم، آلرژی و ترشحات پشت حلق
همه سنین	عفونت‌ها، محرک‌های محیطی و برخی بیماری‌های زمینه‌ای

انواع سرفه در کودکان

نوع صدا و زمان بروز سرفه می‌تواند به شناسایی علت احتمالی کمک کند؛ اما تشخیص قطعی به بررسی علائم همراه نیاز دارد.

سرفه خلط‌دار یا مرطوب

این نوع سرفه با صدای ترشحات همراه است و به پاک‌سازی راه‌های هوایی کمک می‌کند. مصرف خودسرانه داروهای سرکوب‌کننده سرفه به ویژه در خردسالان برای این نوع توصیه نمی‌شود.

سرفه خشک

سرفه خشک بدون صدای واضح ترشحات است و ممکن است بر اثر عفونت ویروسی، آلرژی یا آسم ایجاد شود. هوای خشک و قرار گرفتن در معرض دود نیز می‌توانند تحریک سرفه را تشدید کنند.

سرفه خروسکی یا کروپ

این سرفه صدایی شبیه پارس سگ دارد و معمولاً با گرفتگی صدا همراه است که عموما شب‌ها تشدید می‌شود. تقلای کودک برای تنفس یا صدای خشن هنگام دم، به‌ویژه در حالت استراحت، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

سرفه ناشی از سیاه‌سرفه

معمولاً به شکل حملات پشت‌سرهم سرفه بروز می‌کند و ممکن است با استفراغ پس از سرفه یا صدای بلند هنگام دم (ووپ) همراه باشد. این صدای مشخص در همه کودکان دیده نمی‌شود.

سرفه شبانه

سرفه‌ای که شب‌ها تشدید می‌شود، ممکن است با آسم، آلرژی یا ترشحات پشت حلق مرتبط باشد؛ اما زمان بروز آن به‌تنهایی علت را مشخص نمی‌کند.

درمان سرفه کودکان؛ برای سرفه کودکان چی خوبه؟

بهترین درمان سرفه کودکان، درمان متناسب با علت آن است، نه مصرف خودسرانه شربت سرفه کودکان. در مواردی علت سرفه یک عفونت ویروسی ساده باشد، معمولاً مراقبت حمایتی کافی است. از طرفی انتخاب دارو باید بر اساس سن کودک، سابقه بیماری، علائم همراه و تشخیص پزشک انجام شود. با این حال در ادامه چند داروی موثر برای سرفه کودک را معرفی می‌کنیم:

اسپری سالبوتامول برای سرفه کودکان

سالبوتامول گشادکننده مجاری تنفسی است و در صورت وجود برونکواسپاسم، مانند برخی موارد آسم، کاربرد دارد؛ اما برای سرفه معمولی ناشی از سرماخوردگی مؤثر نیست. 

استفاده از محفظه دم‌یار (Spacer) به رساندن بهتر دارو به ریه کمک می‌کند. مصرف آن باید طبق تجویز پزشک باشد؛ زیرا ممکن است باعث لرزش و تپش قلب در کودک شود.

کتوتیفن، بهترین شربت ضدسرفه کودکان

کتوتیفن یک آنتی‌هیستامین است، نه داروی عمومی ضدسرفه. این دارو در برخی شرایط آلرژیک و با تجویز پزشک کاربرد دارد؛ اما برای سرفه ناشی از سرماخوردگی یا قطع فوری حملات سرفه مناسب نیست و ممکن است خواب‌آلودگی ایجاد کند.

همچنین بخوانید: شب ادراری

شربت لوراتادین برای سرفه کودکان؟

لوراتادین برای کاهش علائم رینیت آلرژیک، مانند عطسه و آبریزش بینی، استفاده می‌شود. اگر سرفه ناشی از آلرژی و ترشحات پشت حلق باشد، درمان آلرژی ممکن است به بهبود آن کمک کند؛ اما لوراتادین برای سرفه ویروسی کاربرد معمولی ندارد.  

درمان خانگی سرفه کودکان

درمان سرفه کودکان در خانه با هدف کاهش تحریک گلو، رقیق شدن ترشحات و بهبود خواب انجام می‌شود. اگر سرفه با تنگی نفس، کبودی یا بی‌حالی شدید همراه است، مراقبت خانگی کافی نیست و کودک به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد.

درمان خانگی سرفه خلط‌دار کودک

• مایعات کافی و ادامه شیردهی برای حفظ آب بدن و کمک به رقیق شدن ترشحات.
• قطره سالین بینی برای کاهش گرفتگی و تخلیه ملایم ترشحات با پوآر در شیرخواران.

درمان خانگی سرفه خشک کودکان

• عسل برای کودکان بالای یک سال: مقدار کمی عسل می‌تواند شدت سرفه، به‌ویژه هنگام شب، را کاهش دهد.
• استفاده از رطوبت‌ساز سرد در هوای خشک و تمیز کردن مرتب دستگاه.
• دور نگه داشتن کودک از دود سیگار، قلیان و سایر محرک‌های تنفسی.

درمان سریع سرفه کودکان

روش خانگی تضمین‌شده‌ای برای قطع فوری سرفه وجود ندارد و دوره نقاهت باید طی شود؛ اما نوشیدنی ولرم متناسب با سن و عسل برای کودکان بالای یک سال می‌توانند به تسکین موقت گلو کمک کنند.

درمان سرفه های شدید کودکان

• کودک را آرام نگه دارید و در وضعیت راحت و متناسب با سن قرار دهید.
• مایعات را در حجم کم و دفعات بیشتر به او بدهید.
• اگر گرفتگی بینی دارد، از قطره سالین برای باز شدن بینی استفاده کنید.

درمان سرفه کودکان زیر ۲ سال

• برای کاهش گرفتگی بینی، از قطره سالین و تخلیه ملایم ترشحات استفاده کنید.
• شیردهی یا شیرخشک را متناسب با نیاز کودک ادامه دهید.
• به کودک زیر ۱۲ ماه عسل ندهید.
• داروهای بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی را به‌ویژه در کودکان زیر دو سال، بدون تجویز پزشک استفاده نکنید؛ این داروها ممکن است عوارض جدی ایجاد کنند.

عوارض سرفه در کودکان

در بیشتر کودکان، سرفه عارضه جدی ایجاد نمی‌کند و با بهبود بیماری زمینه‌ای کاهش می‌یابد. بااین‌حال، سرفه شدید یا طولانی‌مدت ممکن است مشکلات زیر را ایجاد کند:

• اختلال خواب و خستگی
• درد عضلات قفسه سینه
• استفراغ پس از سرفه
• کم‌آبی بدن

 پیشگیری از سرفه در کودکان

از آنجا که بسیاری از سرفه‌های کودکان به عفونت‌های تنفسی مربوط هستند، پیشگیری بر کاهش انتقال عفونت‌ها و دوری از عوامل تحریک‌کننده راه‌های هوایی متمرکز است. مهم‌ترین اقدامات عبارتند از:

• شست‌وشوی منظم دست‌ها به ویژه قبل از غذا خوردن
• تکمیل واکسیناسیون
• جلوگیری حداکثری از تماس کودک با دود و آلودگی
• رعایت بهداشت تنفسی با پوساندن دهان و بینی حین سرفه

آموزش تدریجی این عادت‌ها به کودکان، بخشی از تربیت فرزند و مراقبت روزمره از سلامت آن‌هاست.

 چه موقع برای سرفه فرزندتان باید سریعا با پزشک تماس بگیرید؟

بیشتر سرفه‌های کودکان اورژانسی نیستند؛ اما وجود بعضی علائم می‌تواند نشانه مشکل جدی تنفسی یا بیماری زمینه‌ای باشد. در چنین شرایطی، نباید درمان خانگی را جایگزین ارزیابی پزشکی کرد. علائم زیر را جدی بگیرید:

• دشواری تنفس، تنفس سریع یا فرورفتگی قفسه سینه
• کبودی لب‌ها یا صورت
• وقفه تنفسی یا بی‌حالی شدید
• صدای خشن هنگام دم در حالت استراحت
• ناتوانی در شیر خوردن یا نوشیدن
• شروع ناگهانی سرفه پس از خفگی احتمالی

شما می‌توانید اولین نوبت آزاد متخصصین اطفال نزدیک خود را در سامانه طبیبینو پیدا کرده و وقت ویزیت خود را ثبت نمایید.