اختلال دوقطبی چیست؟ انواع افسردگی دو قطبی (شیدایی یا مانیک)

اختلال دوقطبی چیست؟

اختلال دوقطبی (Bipolar Disorder) که در گذشته با نام «افسردگی شیدایی» شناخته می‌شد، از مهم‌ترین اختلالات خلقی است که با تغییرات شدید و دوره‌ای در احساسات، سطح انرژی، رفتار و توانایی تصمیم‌گیری شناخته می‌شود. در این بیماری فرد بین دو قطب متفاوت خلقی حرکت می‌کند:

• فاز شیدایی (Mania یا Hypomania)
• فاز افسردگی (Depression)

در دوره شیدایی فرد ممکن است احساس کند توانایی انجام هر کاری را دارد، بسیار پرانرژی باشد و بدون درنظرگرفتن پیامدها تصمیم بگیرد. در مقابل، هنگام افسردگی ممکن است حتی انجام ساده‌ترین فعالیت‌های روزمره نیز دشوار شود.

علائم اختلال دو قطبی چیست؟

علائم افسردگی شیدایی به مرحله‌ای که فرد در آن قرار دارد بستگی دارد. گاهی بیمار در فاز مانیا و گاهی در فاز افسردگی قرار می‌گیرد.  در فاز شیدایی خلق فرد به‌طور غیرعادی بالا می‌رود و کنترل رفتار دشوار می‌شود. نشانه‌های شایع عبارت‌اند از:

• احساس شادی یا سرخوشی شدید (یوفوریا)
• اعتمادبه‌نفس اغراق‌آمیز
• پرحرفی غیرمعمول
• کاهش نیاز به خواب
• افزایش انرژی و فعالیت
• حواس‌پرتی شدید
• تصمیمات مالی یا رفتارهای جنسی پرخطر
• افزایش ولخرجی
• احساس شکست‌ناپذیری

در موارد شدید، مانیا می‌تواند به روان‌پریشی (Psychosis)، توهم یا هذیان منجر شود و حتی نیاز به بستری شدن در بیمارستان ایجاد کند.

از طرفی بسیاری از بیماران مبتلا به اختلال دوقطبی بخش قابل توجهی از عمر خود را در فاز افسردگی سپری می‌کنند؛ دوره‌ای که اغلب از مانیا طولانی‌تر و ناتوان‌کننده‌تر است. علائم این بخش عبارتند از:

• غمگینی مداوم
• احساس پوچی و ناامیدی
• کاهش انرژی و از دست دادن علاقه به فعالیت‌ها
• اختلال خواب و اشتها
• احساس گناه یا بی‌ارزشی
• کاهش تمرکز
• افکار مرگ یا خودکشی

علت افسردگی دو قطبی

نمی‌توان یک علت مشخص را به‌عنوان عامل اصلی بروز بیماری بایپولار معرفی کرد. با این حال ثابت شده که موارد زیر در بروز بیماری نقش دارند:

عوامل ژنتیکی دوقطبی

احتمال ابتلا در افرادی که یکی از بستگان درجه یک آن‌ها به افسردگی مانیک مبتلا هستند، بیشتر از جمعیت عمومی است. مطالعات دوقلوها نیز نشان داده‌اند که وراثت نقش قابل توجهی در بروز این اختلال دارد، هرچند ژن خاص و واحدی مسئول ایجاد آن نیست.

تغییرات بیولوژیکی مغز

بررسی‌های تصویربرداری مغزی نشان می‌دهد عملکرد برخی نواحی مغز که مسئول تنظیم هیجانات، تصمیم‌گیری و کنترل رفتار هستند، در افراد مبتلا با دیگران تفاوت دارد. همچنین عدم تعادل در انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند دوپامین، سروتونین و نوراپی‌نفرین می‌تواند در ایجاد دوره‌های شیدایی و افسردگی نقش داشته باشد.

عوامل محیطی و روانی

وجود زمینه ژنتیکی به‌تنهایی برای بروز افسردگی شیدایی کافی نیست و بسیاری از افراد پس از قرار گرفتن در معرض عوامل محرک دچار اولین حمله بیماری می‌شوند. مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:

• استرس‌های شدید و طولانی‌مدت
• سوگ و از دست دادن عزیزان
• تجربه تروما یا خشونت در دوران کودکی
• مشکلات خانوادگی یا عاطفی شدید
• بی‌خوابی یا اختلالات مزمن خواب
• مصرف الکل و مواد مخدر
• برخی بیماری‌های جسمی یا تغییرات هورمونی

در سایت مایوکلینیک در رابطه با بروز این بیماری می‌خوانیم:

” اختلال دوقطبی می‌تواند در هر سنی شروع شود، اما معمولاً در سال‌های نوجوانی یا اوایل دهه ۲۰ زندگی تشخیص داده می‌شود. علائم می‌تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد و علائم ممکن است با گذشت زمان تغییر کنند.”

فاز افسردگی دو قطبی

برخلاف تصور عمومی، بسیاری از بیماران بخش عمده زندگی خود را در فاز افسردگی سپری می‌کنند. نشانه‌های اصلی شامل موارد زیر می‌شود”

• معمولاً از دوره‌های شیدایی طولانی‌تر (چند هفته تا چند ماه) است.
• خطر افکار و رفتارهای خودکشی را افزایش می‌دهد.
• ممکن است بارها در طول زندگی عود کند.
• کیفیت خواب، زندگی روابط عاطفی و عملکرد شغلی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
• در کودکان و نوجوانان گاهی به شکل تحریک‌پذیری و پرخاشگری بروز می‌کند.

در کودکان و نوجوانان، افسردگی دوقطبی اغلب به‌صورت تحریک‌پذیری، عصبانیت و پرخاشگری بروز می‌کند و ممکن است با افسردگی بزرگسالان متفاوت باشد. تشخیص صحیح این بیماری باید توسط متخصصان صورت گیرد تا روش درمان صحیح برای آن در نظر گرفته شود.

افسردگی دو قطبی نوع یک

در اختلال دوقطبی نوع ۱، بیمار حداقل یک دوره مانیا را تجربه می‌کند؛ دوره‌ای که می‌تواند آن‌قدر شدید باشد که به بستری شدن یا بروز علائم روان‌پریشی منجر شود. افسردگی‌های شدید نیز در بسیاری از بیماران دیده می‌شود.

افسردگی دو قطبی نوع ۲

دوقطبی نوع ۲ با دوره‌های افسردگی عودکننده و هیپومانیا (شیدایی خفیف) شناخته می‌شود. برخلاف نوع ۱، مانیا کامل رخ نمی‌دهد، اما افسردگی‌ها معمولاً طولانی‌تر و ناتوان‌کننده‌تر هستند. 

اختلال خلق ادواری (سیکلوتایمی) 

سیکلوتایمی نوع خفیف‌تر طیف دوقطبی است که با نوسانات مزمن خلق بین علائم خفیف افسردگی و هیپومانیا مشخص می‌شود و علائم آن دست‌کم دو سال ادامه دارد.

تفاوت اختلال دو قطبی نوع۱ و ۲

نوع ۲ صرفاً شکل خفیف‌تر نوع ۱ نیست؛ بلکه الگوی بیماری متفاوتی دارد و در بسیاری از بیماران، افسردگی طولانی‌تر و آزاردهنده‌تر است. در جدول زیر تفاوت‌ها را بررسی کرده‌ایم:

ویژگی	نوع ۱	نوع ۲
مانیا	وجود دارد	وجود ندارد
هیپومانیا	ممکن است وجود داشته باشد	وجود دارد
افسردگی شدید	شایع	بسیار شایع
بستری شدن	بیشتر	کمتر
خطر اصلی	مانیای شدید و روان‌پریشی	افسردگی طولانی و ناتوان‌کننده

عوارض اختلال دوقطبی

اختلال دوقطبی تنها بر خلق‌وخو تأثیر نمی‌گذارد؛ بلکه می‌تواند بسیاری از جنبه‌های زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. در دوره‌های شیدایی، تصمیم‌گیری‌های عجولانه و رفتارهای پرخطر ممکن است پیامدهای مالی، شغلی و خانوادگی جدی ایجاد کنند. از سوی دیگر، دوره‌های افسردگی طولانی می‌توانند باعث افت عملکرد، انزوای اجتماعی و کاهش کیفیت زندگی شوند. در جدول زیر عوارض را از دیدگاه‌های مختلف مشاهده می‌کنید:

حوزه آسیب	عوارض احتمالی
سلامت روان	افزایش خطر خودکشی، اضطراب و سوءمصرف مواد
روابط عاطفی	تنش‌های خانوادگی، اختلافات زناشویی و قطع روابط
وضعیت مالی	ولخرجی‌های ناگهانی، بدهی و مشکلات اقتصادی
شغل و تحصیل	افت عملکرد، غیبت‌های مکرر و کاهش بهره‌وری
سلامت جسمی	افزایش خطر چاقی، بیماری‌های قلبی و اختلالات تیروئید
مسائل اجتماعی	مشکلات قانونی یا رفتارهای پرخطر در برخی بیماران

پیشگیری از دو قطبی امکان پذیر است؟

در حال حاضر روش قطعی برای جلوگیری از شروع بیماری بای‌پولار وجود ندارد، اما می‌توان به کمک راهکارهای زیر از عود حملات شدید پیشگیری کرد.

• مصرف منظم داروها
• قطع نکردن خودسرانه درمان
• خواب منظم
• ورزش منظم
• مدیریت استرس
• پرهیز کامل از الکل و مواد مخدر
• شناخت علائم هشداردهنده شروع حمله

فرق افسردگی با دو قطبی

فرد مبتلا به افسردگی اساسی فقط دوره‌های افت خلق، بی‌انگیزگی و کاهش انرژی را تجربه می‌کند؛ در حالی که در اختلال دوقطبی این دوره‌ها با فازهایی از افزایش غیرطبیعی انرژی، کاهش نیاز به خواب، پرحرفی یا رفتارهای تکانشی همراه می‌شوند.

به همین دلیل، هر افسردگی‌ای نشانه اختلال دوقطبی نیست؛ اما تقریباً همه بیماران در مقطعی از زندگی خود دوره‌های افسردگی را تجربه می‌کنند. تشخیص تفاوت این دو اختلال اهمیت زیادی دارد، زیرا روش درمان آن‌ها یکسان نیست و مصرف برخی داروهای ضدافسردگی بدون تشخیص صحیح می‌تواند علائم دو قطبی را تشدید کند.

فرق بیماری دوقطبی با اسکیزوفرنی

اختلال دوقطبی یک اختلال خلقی است که با دوره‌های افسردگی و شیدایی شناخته می‌شود. در برخی حملات شدید مانیا، ممکن است علائمی مانند هذیان یا توهم نیز ظاهر شوند، اما این علائم معمولاً به همان دوره بیماری محدود هستند. در مقابل، اسکیزوفرنی یک اختلال روان‌پریشی مزمن است که ویژگی اصلی آن اختلال پایدار در درک واقعیت، توهمات و هذیان‌های مداوم است.

تست افسردگی دو قطبی

هیچ تست آنلاین نمی‌تواند تشخیص قطعی اختلال دوقطبی را انجام دهد و برای تشخیص قطعی باید به روانپزشک مراجعه شود. روان‌درمانگر از راه‌های زیر برای تشخیص استفاده خواهد کرد:

• مصاحبه بالینی تخصصی
• بررسی سابقه خانوادگی
• ارزیابی دوره‌های خلقی گذشته
• اطلاعات اعضای خانواده
• پرسشنامه‌های معتبر روانشناختی مانند MMPI

انواع روش‌های درمان اختلال دوقطبی چیست؟ 

درمان مناسب می‌تواند شدت علائم و تعداد عودها را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد. اقدامات درمانی معمولا ترکیبی از راهکارهای زیر هستند و انتخاب یا ترکیب آن‌ها به نوع اختلال، شدت علائم و شرایط هر فرد بستگی دارد.

• داروهای تثبیت‌کننده خلق مانند لیتیوم و والپروات
• داروهای ضدروان‌پریشی مانند اولانزاپین و کوئتیاپین
• روان‌درمانی (CBT و IPSRT)
• اصلاح سبک زندگی و تنظیم خواب
• مصرف مکمل امگا ۳ در برخی بیماران
• درمان الکتروشوک (ECT) در موارد مقاوم

روش‌هایی مانند زالودرمانی، حجامت یا درمان‌های مشابه، اثربخشی علمی اثبات‌شده‌ای برای درمان افسردگی مانیک ندارند.

فواید بیماری دو قطبی 

بیماری بایپولار یک مزیت محصوب نمی‌شود اما برخی افراد در دوره هیپومانیا (نیمه‌شیدایی) ممکن است ویژگی‌های مثبت زیر را تجربه کنند:

• خلاقیت بالا
• ایده‌پردازی قوی
• انرژی زیاد
• اعتمادبه‌نفس بیشتر
• قدرت بیان مناسب

البته این وضعیت پایدار نیست و بدون درمان می‌تواند به مانیا و عوارض جدی منجر شود.

طول عمر بیماران دوقطبی چقدر است؟

مطالعات و گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO) نشان می‌دهد افراد مبتلا به اختلال دوقطبی به طور متوسط حدود ۱۳ سال زودتر از جمعیت عمومی فوت می‌کنند. این موضوع بیشتر به دلیل خودکشی، بیماری‌های قلبی‌عروقی، مصرف مواد و مشکلات جسمی همراه است. با این حال، تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند این فاصله را کاهش دهد.

چهره‌های دارای علائم دوقطبی

برخی شخصیت‌های مشهور تاریخی و معاصر گزارش کرده‌اند که با اختلال دوقطبی زندگی کرده‌اند یا پژوهشگران احتمال ابتلای آن‌ها را مطرح کرده‌اند: 

• کری فیشر (Carrie Fisher)؛ بازیگر و نویسنده آمریکایی.
• دمی لوواتو (Demi Lovato)؛ خواننده و بازیگر آمریکایی.
• سلنا گومز (Selena Gomez)؛ خواننده و بازیگر آمریکایی 
• کانیه وست (Kanye West)؛ رپر، تهیه‌کننده موسیقی و طراح مد آمریکایی.
• وینسنت ون گوگ (Vincent van Gogh)؛ نقاش مشهور هلندی 
• ارنست همینگوی (Ernest Hemingway)؛ نویسنده و برنده جایزه نوبل ادبیات 

این مثال‌ها نشان می‌دهد که با وجود چالش‌های افسردگی شیدایی، بسیاری از افراد می‌توانند زندگی موفق، خلاق و اثرگذاری داشته باشند.

جمع‌بندی

شناخت علائم و تفاوت‌های اختلال دوقطبی، اولین قدم برای جلوگیری از شدیدتر شدن بیماری و کاهش عوارض آن است. بسیاری از مشکلات این اختلال زمانی ایجاد می‌شوند که علائم نادیده گرفته شوند یا درمان به‌صورت ناقص ادامه پیدا کند. با تشخیص درست، پیگیری منظم و انتخاب روش درمانی مناسب، بسیاری از افراد مبتلا می‌توانند نوسانات خلقی را کنترل کرده و زندگی پایدار و فعالی داشته باشند.

تشخیص زودهنگام اختلال دوقطبی معمولاً روند درمان را ساده‌تر و احتمال بروز مشکلاتی مانند افت عملکرد شغلی، تنش‌های خانوادگی یا عودهای شدید بیماری را کمتر می‌کند. در سامانه طبیبینو می‌توانید به‌صورت آنلاین پزشکان و روانپزشکان متخصص را بررسی کرده، سوابق و نظرات بیماران را مشاهده کنید و در کوتاه‌ترین زمان برای ویزیت یا مشاوره نوبت بگیرید.