آفت دهانی چیست؟ علت، علائم، انواع و درمان آفت دهان بصورت کامل

منتشر شده در:

بروزرسانی شده در:

عکس نویسنده 1

بررسی شده توسط محمدرضا عسگری

صحت سنجی شده

کارشناس ارشد محتوا

خلاصه مقاله

آفت دهان زخم کوچک، کم‌عمق و دردناکی داخل دهان است که مسری نیست و معمولاً ظرف یک تا دو هفته خودبه‌خود خوب می‌شود. علت آفت دهان دقیقاً معلوم نیست؛ آسیب به داخل دهان، استرس، تغییرات هورمونی و کمبود برخی ویتامین‌ها مهم‌ترین محرک‌های شناخته‌شده‌اند. درمان آفت دهان هم بیشتر کم کردن درد تا زمان ترمیم زخم است، نه از بین بردن فوری آن. آفت‌های مکرر گاهی سرنخ یک کمبود پنهان‌اند. طبق مروری که در ژورنال Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology…

آنچه در این مقاله می‌خوانید:

آفت دهان زخم کوچک، کم‌عمق و دردناکی داخل دهان است که مسری نیست و معمولاً ظرف یک تا دو هفته خودبه‌خود خوب می‌شود. علت آفت دهان دقیقاً معلوم نیست؛ آسیب به داخل دهان، استرس، تغییرات هورمونی و کمبود برخی ویتامین‌ها مهم‌ترین محرک‌های شناخته‌شده‌اند. درمان آفت دهان هم بیشتر کم کردن درد تا زمان ترمیم زخم است، نه از بین بردن فوری آن.

آفت‌های مکرر گاهی سرنخ یک کمبود پنهان‌اند. طبق مروری که در ژورنال Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology منتشر شد، در یک مطالعه ۵۶٫۲ درصد بزرگسالان دارای آفت مکرر کمبود ویتامین B12، فولات یا آهن داشتند؛ این عدد در گروه سالم فقط ۷ درصد بود. یعنی اگر هر ماه آفت می‌زنید، شاید مشکل از دهان نباشد. در ادامه می‌بینید آفت دقیقاً چیست، چه چیزی آن را راه می‌اندازد، کدام زخم دهان جدی است و چطور دردش را سریع‌تر آرام کنید.

آفت دهان در یک نگاه

پرسشپاسخ کوتاه
تعریفزخم کوچک و کم‌عمق داخل دهان با مرکز سفید یا زرد و حاشیهٔ قرمز
مسری است؟خیر؛ با بوسه، قاشق یا لیوان مشترک منتقل نمی‌شود
شایع‌ترین نوعآفت کوچک؛ بیش از ۷۰ درصد موارد
مدت بهبودمعمولاً ۱ تا ۲ هفته
مهم‌ترین محرک‌هاآسیب داخل دهان، استرس، تغییرات هورمونی، کمبود آهن، فولات و B12
درمان خانگی مؤثرشست‌وشو با آب نمک ولرم، مسواک نرم، دوری از غذای تند و ترش
اشتباه رایجگذاشتن الکل، آب لیمو یا آسپرین روی زخم
زمان مراجعهزخم بیش از ۳ هفته، آفت مکرر، زخم خیلی بزرگ یا همراه با تب

تفاوت آفت دهان با تبخال

آفت و تبخال بیشتر از همه با هم اشتباه گرفته می‌شوند. جدول زیر آن‌ها را از هم جدا می‌کند.

ویژگیآفت دهانتبخال
محلداخل دهان: لب و گونه از داخل، زبان، پایهٔ لثهروی لب یا اطراف آن
ظاهرزخم گرد با مرکز سفید یا زرد و حاشیهٔ قرمزتاول‌های ریز آب‌دار که بعد دلمه می‌بندند
علتنامشخص؛ محرک‌هایی مثل آسیب و استرسویروس هرپس
مسرینهبله
زمان بهبودمعمولاً ۱ تا ۲ هفتهمعمولاً حدود ۱ تا ۲ هفته


آفت دهانی چیست؟

آفت دهانی (استوماتیت آفتی) زخم کوچک و کم‌عمقی روی بافت نرم داخل دهان است. بیشتر روی سطح داخلی لب و گونه، زبان یا پایهٔ لثه دیده می‌شود. زخم معمولاً مرکز سفید یا زرد و حاشیهٔ قرمز دارد و غذا خوردن و حرف زدن را دردناک می‌کند. آفت روی بخش‌های سفت و چسبیده به استخوان، مثل لثهٔ چسبیده یا کام سخت، کمتر دیده می‌شود.

وقتی آفت بارها و در فاصله‌های کوتاه برمی‌گردد، به آن آفت مکرر می‌گویند. آفت مکرر یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مخاط دهان است و معمولاً از کودکی یا نوجوانی شروع می‌شود و با بالا رفتن سن کم‌تکرارتر می‌شود.

انواع آفت دهان

آفت سه نوع دارد که اندازه، تعداد و زمان بهبودشان با هم فرق می‌کند:

نوع آفتسهم از موارداندازه و ظاهرزمان بهبود
آفت کوچکبیش از ۷۰ درصدزیر ۱ سانتی‌متر، یک تا چند زخممعمولاً تا ۱۴ روز، بدون جای زخم
آفت بزرگحدود ۱۰ درصدبزرگ‌تر از ۱ سانتی‌متر، عمیق‌تر و دردناک‌ترممکن است بیش از ۶ هفته؛ گاهی جای زخم می‌ماند
آفت هرپتی‌فرمحدود ۱۰ درصدده‌ها زخم ریز که گاهی به هم می‌پیوندندمعمولاً حدود ۱ تا ۲ هفته

این ارقام از همان مرور JCAD است. اسم آفت هرپتی‌فرم فقط به شباهت ظاهری آن با زخم‌های هرپسی اشاره دارد و این نوع آفت هیچ ربطی به ویروس هرپس ندارد.

علائم آفت دهانی

علائم آفت دهانی معمولاً با سوزش یا گزگز یک نقطه از دهان شروع می‌شود، یکی دو روز پیش از اینکه زخم دیده شود. بعد زخمی گرد یا بیضی با مرکز سفید یا زرد و هالهٔ قرمز ظاهر می‌شود. این زخم داخل لب و گونه، روی زبان، لثه یا کام نرم پیدا می‌شود.

  • درد موضعی: موقع غذا خوردن، نوشیدن، مسواک زدن یا صحبت کردن بیشتر می‌شود.
  • حساسیت به غذا: غذای تند، شور یا ترش درد را چند برابر می‌کند.
  • تعداد: ممکن است هم‌زمان یک یا چند زخم داشته باشید.
  • سیر بهبود: درد معمولاً در چند روز اول شدیدتر است و بعد کم‌کم آرام می‌شود، حتی پیش از آنکه زخم کامل بسته شود.

هر زخم دهانی آفت نیست. زخمی که ماندگار است، شکل یا رنگ غیرعادی دارد، سفت است یا دردش با بقیه فرق می‌کند، باید پزشک یا دندانپزشک ببیند.

اینفوگرافیک علت آفت دهان شامل آسیب داخل دهان، خوراکی‌های محرک، استرس، تغییرات هورمونی و کمبود ویتامین

علت آفت دهانی چیست؟

علت دقیق آفت دهانی هنوز معلوم نیست و به نظر می‌رسد سیستم ایمنی در برخی افراد به محرک‌های کوچک واکنش بیش از حد نشان می‌دهد. محرک‌های شناخته‌شده این‌ها هستند:

  • آسیب داخل دهان: گاز گرفتن داخل گونه، مسواک زدن محکم، لبهٔ تیز دندان یا وسیلهٔ ارتودنسی و آسیب حین درمان دندانپزشکی
  • خوراکی‌های محرک: غذاهای اسیدی، تند یا زبر در افراد حساس
  • خمیردندان حاوی سدیم لوریل سولفات (SLS): در افرادی که آفت مکرر دارند
  • استرس و خستگی
  • تغییرات هورمونی: مثلاً در دورهٔ قاعدگی

کمبود آهن، فولات، ویتامین B12 یا روی هم با آفت‌های مکرر یا شدید همراه است. برخی بیماری‌ها مثل سلیاک، بیماری التهابی روده و بیماری بهجت هم با آفت مکرر دیده می‌شوند.

در مطالعه‌ای کانادایی که مرور JCAD آورده است، ۱۶ درصد کودکان و ۲۶ درصد بزرگسالان مبتلا به سلیاک آفت مکرر داشتند.

داشتن آفت به‌تنهایی به معنی ابتلا به این بیماری‌ها نیست. اما اگر آفت با اسهال مزمن، کاهش وزن، خستگی دائمی یا زخم تناسلی همراه است، حتماً به پزشک بگویید.

عوامل خطر بروز آفت دهانی چیست؟

عوامل خطر بروز آفت دهانی احتمال ایجاد یا برگشتن آن را بیشتر می‌کنند، ولی هیچ‌کدام علت قطعی نیستند:

  • سابقهٔ خانوادگی: آفت در برخی خانواده‌ها بیشتر دیده می‌شود. این یعنی زمینهٔ ارثی، نه سرایت مستقیم.
  • سن: آفت کوچک بیشتر بین ۵ تا ۱۹ سالگی شروع می‌شود، ولی در هر سنی ممکن است رخ دهد.
  • زن بودن و تغییرات هورمونی
  • استرس و آسیب‌های مکرر دهان
  • حساسیت به بعضی خوراکی‌ها
  • کمبودهای تغذیه‌ای و بیماری‌های زمینه‌ای

آفت دهان در گروه‌های مختلف

آفت دهان در همهٔ سنین دیده می‌شود، اما محرک‌ها، شکل بروز و زمان لازم برای مراجعه به پزشک در هر گروه کمی فرق دارد. شناختن این تفاوت‌ها کمک می‌کند آفت ساده را از زخمی که نیاز به بررسی دارد جدا کنید و برای هر گروه مراقبت مناسب‌تری انتخاب کنید. 

آفت دهان در کودکان

آفت دهان در کودکان هم شایع است و معمولاً با گاز گرفتن لب یا آسیب مسواک شروع می‌شود. اما کودکی که چند زخم هم‌زمان در دهان دارد و تب یا گلودرد هم دارد، ممکن است بیماری ویروسی مثل بیماری دست، پا و دهان داشته باشد. چنین کودکی را پزشک باید ببیند. اگر کودک به‌خاطر درد آب نمی‌نوشد، مراقب کم‌آبی او باشید و خوراکی‌های خنک و نرم بدهید.

آفت دهان در بزرگسالان

در بزرگسالان، استرس کاری، کم‌خوابی، رژیم‌های غذایی محدود و تغییرات هورمونی محرک‌های رایج‌اند. آفتی که برای اولین بار در بزرگسالی شروع شده و مدام برمی‌گردد، ارزش بررسی کمبودهای تغذیه‌ای و بیماری‌های گوارشی را دارد.

آفت دهان در افراد دارای ارتودنسی یا دندان مصنوعی

براکت، سیم ارتودنسی، دندان مصنوعی لق یا لبهٔ تیز یک ترمیم می‌تواند مدام به یک نقطه از مخاط ضربه بزند. در این حالت زخم معمولاً درست کنار همان وسیله ظاهر می‌شود و تا وقتی منبع آسیب برطرف نشود، دوباره برمی‌گردد. موم ارتودنسی و اصلاح وسیله توسط دندانپزشک معمولاً مشکل را حل می‌کند.

تشخیص آفت دهانی

تشخیص آفت دهانی در بیشتر موارد با دیدن زخم و پرسیدن سابقهٔ علائم انجام می‌شود و آزمایش خاصی لازم ندارد. اگر زخم‌ها شدید، مکرر، طولانی یا غیرعادی باشند، پزشک ممکن است آزمایش خون برای کمبود آهن، فولات، B12 و روی یا بررسی بیماری‌هایی مثل سلیاک درخواست کند. گاهی هم برای زخمی که خوب نمی‌شود، نمونه‌برداری لازم است.

بیشتر بخوانید: لمینت دندان چیست

این موارد معاینهٔ پزشک یا دندانپزشک لازم دارند:

  • زخمی که بعد از دو هفته بهتر نشده است
  • آفتی که مرتب برمی‌گردد
  • زخم خیلی بزرگ یا خیلی دردناک
  • آفت همراه با تب یا زخم در جاهای دیگر بدن
  • زخمی که خوردن و نوشیدن را سخت کرده است

سازمان سلامت بریتانیا (NHS) تأکید می‌کند هر زخم دهانی که بیش از ۳ هفته بماند حتماً باید بررسی شود. بیشتر زخم‌ها بی‌خطرند، ولی زخم طولانی گاهی نشانهٔ سرطان دهان است.

آیکون هشدار

 زخم بدون درد داخل دهان که بیش از سه هفته مانده است را آفت ساده فرض نکنید. بی‌دردی این زخم دلیلی برای عقب انداختن معاینه نیست.

 اینفوگرافیک درمان آفت دهان شامل مراقبت خانگی، داروهای بدون نسخه و درمان‌های تجویزی پزشک

درمان سریع آفت دهان چیست؟

درمان سریع آفت دهان به این معنا که زخم فوراً از بین برود، وجود ندارد. بیشتر آفت‌های خفیف ظرف یک تا دو هفته خوب می‌شوند. هدف درمان، کم کردن درد و کمک به تحمل علائم تا ترمیم زخم است.

مراقبت در خانه: دهان را با آب نمک ولرم بشویید و تف کنید. NHS نصف قاشق چای‌خوری نمک در یک لیوان آب گرم را پیشنهاد می‌دهد. محلول رقیق جوش شیرین هم همین کار را می‌کند. یخ گذاشتن روی زخم درد را موقتاً کم می‌کند. با مسواک نرم مسواک بزنید و از غذای تند، ترش، شور و زبر دوری کنید. نوشیدن با نی هم تماس مایعات با زخم را کمتر می‌کند.

روش درمانکاربردنیاز به پزشک
شست‌وشو با آب نمک یا جوش شیرینتسکین و تمیز نگه داشتن زخمنه
ژل، اسپری یا قطرهٔ بی‌حس‌کنندهکم کردن درد موقع غذا خوردنمشورت با داروساز
دهانشویهٔ ضدمیکروبجلوگیری از عفونت زخممشورت با داروساز
کورتون موضعیکم کردن التهاب در آفت شدیدبله
داروی خوراکیآفت شدید، مکرر یا مقاومبله
مکمل ویتامینفقط در کمبود ثابت‌شدهبله


داروی آفت دهان

داروساز می‌تواند ژل یا قطرهٔ بی‌حس‌کننده، دهانشویهٔ ضدمیکروب یا قرص مکیدنی کورتون‌دار پیشنهاد دهد. قطرهٔ آفت دهان بزرگسال را برای کودک استفاده نکنید و دوز را از داروساز بپرسید. در آفت شدید یا مقاوم، داروهای خوراکی فقط با تشخیص و نسخهٔ پزشک تجویز می‌شوند.

مکمل‌ها و آفت دهان

یک کارآزمایی دوسوکور در ژورنال Journal of the American Board of Family Medicine منتشر شد. در آن، ۷۴٫۱ درصد بیمارانی که شش ماه ویتامین B12 زیرزبانی گرفتند، در ماه آخر هیچ آفتی نداشتند؛ این عدد در گروه دارونما ۳۲ درصد بود. با این حال حجم نمونهٔ این مطالعه کوچک بود و مکمل باید با نظر پزشک و بعد از آزمایش شروع شود.

آیکون هشدار

موادی مثل الکل، آب لیمو، قرص آسپرین یا قند را روی زخم نگذارید. این مواد بافت را می‌سوزانند و ترمیم را عقب می‌اندازند.

تغذیه در دوران آفت دهان

در روزهایی که آفت دارید، انتخاب غذا می‌تواند درد را خیلی کمتر کند. غذای نرم، خنک یا ولرم و کم‌ادویه کمترین تماس آزاردهنده را با زخم دارد.

بهتر است بخوریدبهتر است فعلاً کنار بگذارید
ماست، شیر، فرنی و حریرهمرکبات، آب لیمو و گوجه‌فرنگی
سوپ ولرم، پوره سیب‌زمینی و تخم‌مرغ نرمترشی، سرکه و سس‌های تند
موز و میوه‌های نرم و غیرترشچیپس، بیسکویت و نان سوخاری زبر
آب خنک و نوشیدنی بدون گازنوشابه، قهوه و نوشیدنی خیلی داغ

در طولانی‌مدت هم رژیم متنوع با گوشت، تخم‌مرغ، حبوبات، سبزی‌های برگ‌سبز و لبنیات کمک می‌کند ذخیرهٔ آهن، فولات و B12 کافی بماند.

پیشگیری از بروز آفت دهانی

پیشگیری از بروز آفت دهانی یعنی کم کردن محرک‌های شخصی خودتان، نه پرهیزهای کلی و سخت:

  1. محرک غذایی خودتان را پیدا کنید: خوراکی‌ای را که مشخصاً در شما دهان را تحریک می‌کند محدود کنید. حذف گستردهٔ خوراکی‌ها بدون دلیل یا توصیهٔ پزشک لازم نیست.
  2. رژیم متنوع و متعادل داشته باشید تا کمبود آهن، فولات و B12 پیش نیاید.
  3. با مسواک نرم و نخ دندان بهداشت دهان را رعایت کنید.
  4. دربارهٔ خمیردندان بدون SLS با دندانپزشک مشورت کنید. طبق مرور JCAD، محصولات بدون SLS تعداد آفت‌ها را کم نکردند، ولی روند ترمیم زخم را بهتر کردند.
  5. لبهٔ تیز دندان، ترمیم یا ارتودنسی را دندانپزشک صاف کند. اگر تازه روکش یا لمینت گذاشته‌اید یا می‌خواهید بدانید لمینت دندان چیست و چه مراقبتی دارد، لبهٔ ناصاف آن را هم چک کنید.
  6. استرس را مدیریت کنید، چون استرس یکی از محرک‌های رایج آفت است. خواب کافی هم به همین اندازه مهم است.
اینفوگرافیک باورهای غلط دربارهٔ آفت دهان؛ مقایسهٔ باورهای رایج با واقعیت‌های علمی

باورهای غلط دربارهٔ آفت دهان

باور رایجواقعیت علمی
آفت مسری است و با لیوان مشترک منتقل می‌شودآفت مسری نیست؛ تبخال است که مسری است
آفت از «گرمی» بدن استمحرک‌های شناخته‌شده آسیب، استرس، تغییرات هورمونی و کمبودهای تغذیه‌ای‌اند
گذاشتن آسپرین، نمک خشک یا الکل روی زخم آن را زودتر خوب می‌کنداین مواد بافت را می‌سوزانند و ترمیم را عقب می‌اندازند
زخمی که درد ندارد مهم نیستزخم بیش از ۳ هفته، حتی بی‌درد، باید معاینه شود
هر آفتی یعنی کمبود ویتامین و باید مکمل خوردفقط آزمایش خون کمبود را ثابت می‌کند و مکمل بی‌جا فایده‌ای ندارد

نتیجه‌گیری و راهنمای مراجعه

همان‌طور که در ابتدا گفتیم، آفت دهان زخمی شایع، غیرمسری و معمولاً بی‌خطر است که ظرف یک تا دو هفته خوب می‌شود. علت آفت دهان ترکیبی از محرک‌هایی مثل آسیب، استرس و کمبود ویتامین است و درمان آفت دهان هم بیشتر تسکین درد است. اما آفتی که مدام برمی‌گردد ممکن است نشانهٔ یک کمبود پنهان یا بیماری زمینه‌ای باشد، و زخمی که بیش از سه هفته می‌ماند حتماً باید معاینه شود.

برای آفت شدید، مکرر یا طولانی، از متخصصان دهان و دندان و داخلی در طبیبینو نوبت حضوری یا مشاورهٔ آنلاین بگیرید.

شما برای آفت دهان چه روشی را امتحان کرده‌اید که جواب داده است؟ تجربه یا سؤالتان را در بخش نظرات بنویسید.

FAQ Iconسوالات متداول

۱. چرا آفت دهان می‌زنیم؟

آفت دهان معمولاً بعد از یک محرک مثل گاز گرفتن گونه، استرس، خستگی یا تغییرات هورمونی ایجاد می‌شود. زمینهٔ ارثی و کمبود ویتامین B12، آهن یا فولات احتمال آن را بیشتر می‌کند.

۲. آفت دهان از چیست؟

آفت دهان علت قطعی واحدی ندارد و از ترکیب چند عامل مثل آسیب داخل دهان، استرس، حساسیت غذایی و کمبودهای تغذیه‌ای ایجاد می‌شود. آفت ربطی به ویروس ندارد و مسری نیست.

۳. برای آفت دهان چی خوبه؟

برای آفت دهان شست‌وشو با آب نمک ولرم، یخ، مسواک نرم و دوری از غذای تند و ترش خوب است. ژل یا قطرهٔ بی‌حس‌کنندهٔ داروخانه هم درد را موقتاً کم می‌کند.

۴. آیا ویتامین C برای آفت دهان مفید است؟

مرور JCAD یک مطالعهٔ کوچک را گزارش کرده است که در آن ویتامین C روزانه دفعات آفت کوچک را نصف کرد. این شواهد محدود است. مکمل با دوز بالا را بدون نظر پزشک مصرف نکنید.

۵. آیا آفت دهان خطرناک است؟

آفت دهان معمولاً خطرناک نیست و خودبه‌خود خوب می‌شود. آفتی که مدام برمی‌گردد، با تب یا زخم در جاهای دیگر بدن همراه است یا بیش از سه هفته می‌ماند، باید معاینه شود.

۶. آفت دهان و گلو درد با هم یعنی چه؟

آفت دهان همراه با گلودرد و تب، به‌خصوص در کودکان، بیشتر نشانهٔ عفونت ویروسی است تا آفت معمولی. در این حالت پزشک باید کودک را معاینه کند.

۷. آیا آفت دهان روی زبان هم ایجاد می‌شود؟

بله. آفت روی نوک، کناره‌ها و زیر زبان هم ظاهر می‌شود و چون زبان مدام حرکت می‌کند، معمولاً دردناک‌تر است. مراقبت آن مثل آفت‌های دیگر است.

سلب مسئولیت: مطالب این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و هرگز نباید جایگزین مراجعه به پزشک یا تشخیص متخصص در نظر گرفته شود. در صورت داشتن علائم بیماری، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.

دیدگاه‌ها

اولین دیدگاه را ثبت کنید