آزمایش هورمونی چیست؟ آزمایش هورمون اندازه‌گیری مقدار پیام‌رسان‌های شیمیایی بدن در خون است و نتیجه‌اش فقط وقتی قابل اعتماد است که در روز، ساعت و شرایط درست انجام شود. آزمایش هورمونی زنان به روز سیکل قاعدگی وابسته است و آزمایش هورمونی مردان به ساعت صبح و ناشتایی.
اهمیت این شرایط را یک عدد نشان می‌دهد. در مطالعه‌ای روی ۷۴ مرد که در ژورنال Clinical Endocrinology منتشر شد، نوشیدن یک محلول قندی تستوسترون خون را به‌طور میانگین ۲۵ درصد پایین آورد. در ۱۵ درصد مردانی که تستوسترون طبیعی داشتند، عدد تا محدودهٔ کمبود افت کرد. یعنی یک صبحانهٔ شیرین پیش از خون‌گیری می‌تواند مرد سالمی را روی کاغذ «بیمار» نشان دهد.
| مشکل | آزمایش‌های اصلی | زمان نمونه‌گیری |
|---|---|---|
| پریود نامنظم | FSH، LH، پرولاکتین، TSH، تستوسترون | روز ۲ تا ۵ سیکل |
| ذخیرهٔ تخمدان و قبل از بارداری | AMH، FSH، TSH | AMH هر روز از سیکل |
| تأیید تخمک‌گذاری | پروژسترون | حدود ۷ روز قبل از پریود بعدی |
| جوش و موی زائد | تستوسترون آزاد و تام، DHEA-S، ۱۷-هیدروکسی پروژسترون | صبح، فاز فولیکولار |
| یائسگی | FSH، استرادیول | همراه با علائم بالینی |
| کمبود تستوسترون در مردان | تستوسترون تام صبحگاهی | صبح و ناشتا، دو نوبت |
AMH تنها آزمایش این جدول است که به روز سیکل وابسته نیست. پروژسترون برعکس، فقط در نیمهٔ دوم سیکل معنا دارد.
آزمایش هورمونی چیست
آزمایش هورمونی یک آزمایش بیوشیمیایی و ایمونواسی است که غلظت هورمون‌ها را در خون، بزاق یا ادرار اندازه می‌گیرد. هورمون‌ها سیستم ارتباطی اندوکرین بدن‌اند و مقدارشان در حد نانوگرم یا پیکوگرم در هر میلی‌لیتر است. به همین دلیل تغییر کوچکی در این اعداد می‌تواند بازتاب یک اختلال بزرگ باشد.
آزمایش هورمونی یک چکاپ روتین ساده نیست. این آزمایش عملکرد مستقیم هیپوتالاموس، هیپوفیز، تخمدان، بیضه، تیروئید و غدد فوق کلیه را ارزیابی می‌کند.
آشنایی کلی با هورمون‌های زنانه و آزمایش هورمونی
هورمون‌های زنانه در یک زنجیرهٔ سه‌حلقه‌ای به نام محور HPO کار می‌کنند. هیپوتالاموس به هیپوفیز پیام می‌دهد، هیپوفیز با FSH و LH تخمدان را تحریک می‌کند و تخمدان استروژن و پروژسترون می‌سازد.
استروژن دیوارهٔ رحم (آندومتر) را ضخیم می‌کند و برای استخوان و متابولیسم هم لازم است. پروژسترون بعد از تخمک‌گذاری آندومتر را برای لانه‌گزینی جنین آماده نگه می‌دارد.
سنجش یک هورمون به‌تنهایی معمولاً بی‌فایده است. FSH بالا وقتی معنا دارد که استرادیول هم کنار آن دیده شود، پس آزمایش هورمونی زنان همیشه یک پنل هماهنگ است.
عوامل موثر بر سطح هورمون‌های بدن
سطح هورمون‌های بدن را دو گروه عامل تغییر می‌دهند.
عوامل درونی: سن، مرحلهٔ بلوغ یا یائسگی، فاز سیکل قاعدگی و ژنتیک.
عوامل بیرونی: ریتم شبانه‌روزی، استرس حاد و مزمن، کم‌خوابی، رژیم غذایی بدون چربی مفید، داروها و سموم محیطی شبه‌استروژن.
کورتیزول و تستوسترون صبح بالاترند و پرولاکتین با استرس خون‌گیری بالا می‌رود. برای همین کنترل شرایط پیش از خون‌گیری به اندازهٔ خود آزمایش در صحت جواب نقش دارد.
فهرست کامل آزمایش‌های هورمونی
FSH (Follicle Stimulating Hormone)
FSH پاسخ تخمدان را ارزیابی می‌کند و در روز ۲ تا ۵ سیکل اندازه گرفته می‌شود. FSH بالا در اوایل سیکل یعنی هیپوفیز برای تحریک تخمدانی که ذخیره‌اش رو به اتمام است، بیش از حد تلاش می‌کند.
LH (Luteinizing Hormone)
LH محرک اصلی تخمک‌گذاری است و جهش آن در وسط سیکل تخمک را آزاد می‌کند. نسبت LH به FSH بالاتر از ۲ به ۱ یا ۳ به ۱ شاخص کمکی سندرم تخمدان پلی‌کیستیک است، ولی به‌تنهایی معیار تشخیص نیست.
Estradiol (E2)
استرادیول مهم‌ترین شکل فعال استروژن و شاخص رشد فولیکول است. عدد آن در فاز فولیکولار، تخمک‌گذاری و فاز لوتئال کاملاً فرق می‌کند.
AMH (Anti-Müllerian Hormone)
AMH نمایندهٔ تعداد فولیکول‌های پریموردیال و پره‌آنترال باقی‌مانده در تخمدان است.
پژوهشی روی ۲۵۹ زن در ژورنال Human Reproduction نشان داد AMH در طول سیکل کمی نوسان دارد، ولی این نوسان آن‌قدر کوچک است که نیازی به انتخاب روز خاص نیست.
پزشکان متخصص subspecialty-endocrinology-and-metabolism
Progesterone
پروژسترون هورمون تأییدکنندهٔ تخمک‌گذاری است. سنجش آن باید در فاز لوتئال میانی انجام شود، یعنی روز ۲۱ در سیکل منظم ۲۸ روزه یا حدود ۷ روز قبل از پریود بعدی. کمبود پروژسترون با لکه‌بینی پیش از قاعدگی و سقط مکرر ارتباط دارد.
Prolactin (PRL)
پرولاکتین بی‌ثبات‌ترین هورمون این فهرست است و با استرس، خواب، ورزش و تحریک سینه بالا می‌رود.
راهنمای انجمن غدد آمریکا (Endocrine Society) یک بار اندازه‌گیری را کافی می‌داند، به شرط این‌که خون‌گیری بدون استرس زیاد انجام شده باشد.
برای جلوگیری از پرولاکتین کاذب، حداقل دو ساعت بعد از بیدار شدن، بدون تحریک سینه و با ناشتایی ملایم آزمایش بدهید.
Testosterone (Free & Total)
تستوسترون در مرد و زن هر دو وجود دارد. بیشتر آن به پروتئینی به نام SHBG چسبیده است و فقط بخش آزاد آن اثر بیولوژیک دارد. به همین دلیل پزشک گاهی هر دو شکل تام و آزاد را می‌خواهد.
DHEA-S
DHEA-S آندروژنی است که تقریباً فقط غدهٔ فوق کلیه می‌سازد. این آزمایش خط تفکیک اختلال تخمدانی از اختلال آدرنال است.
Androstenedione
آندروستندیون پیش‌ساز تستوسترون و استروژن است. بالا بودن آن در علائم هایپرآندروژنیسم مثل جوش و موی زائد دیده می‌شود.
هورمون‌های تیروئید (TSH, FT4, FT3)
هورمون‌های تیروئید مستقیماً روی ریتم تخمک‌گذاری اثر دارند. کم‌کاری تیروئید می‌تواند پرولاکتین را بالا ببرد و پریود را نامنظم کند.
Cortisol
کورتیزول ریتم روزانهٔ مشخصی دارد. اوج ترشح آن حدود ساعت ۸ صبح و کمترین مقدارش نیمه‌شب است. استرس مزمن با بالا نگه داشتن کورتیزول می‌تواند محور باروری را سرکوب کند.
Insulin – HOMA-IR
HOMA-IR از روی انسولین و قند ناشتا محاسبه می‌شود و مقاومت به انسولین را نشان می‌دهد. انسولین بالا تخمدان را به ساخت آندروژن بیشتر تحریک می‌کند و در شکل‌گیری کیست‌های ریز تخمدان نقش دارد.
از بین آزمایش‌های این فهرست، فقط AMH را می‌توان هر روز از سیکل داد. FSH، LH و استرادیول روز ۲ تا ۵ و پروژسترون نیمهٔ دوم سیکل.
انواع آزمایش‌های هورمونی و کاربردهای آن‌ها
آزمایش هورمونی برای یائسگی بانوان
آزمایش یائسگی جهش FSH را همراه با افت شدید استرادیول بررسی می‌کند. نتیجه همیشه کنار علائم بالینی مثل گرگرفتگی و خشکی واژن تفسیر می‌شود.
آزمایش هورمونی برای تنظیم پریود
برای پریود دیر یا قطع‌شده (اولیگومنوره و آمنوره) یک پنل کامل لازم است: تیروئید، پرولاکتین و آزمایش‌های سندرم تخمدان پلی‌کیستیک.
آزمایشات هورمونی مربوط به ریزش مو
ریزش موی آندروژنیک با DHT بالا، فریتین پایین و اختلال تیروئید بررسی می‌شود.
آزمایش هورمونی موهای زائد
این آزمایش موی زائد ناشی از تخمدان پلی‌کیستیک را از هایپرپلازی مادرزادی آدرنال (CAH) جدا می‌کند. دو آزمایش کلیدی آن DHEA-S و ۱۷-هیدروکسی پروژسترون است.
آزمایش هورمونی قبل از لیزر
اگر موی زائد علت هورمونی دارد و درمان نشده، فولیکول‌های تازه مدام فعال می‌شوند. در این حالت اثر لیزر ماندگار نمی‌ماند و هزینهٔ جلسه‌ها هدر می‌رود.
آزمایشات هورمونی برای بارداری
آزمایشات هورمونی قبل از بارداری
آزمایش‌های قبل از بارداری چهار هدف دارند: ذخیرهٔ تخمدان با AMH، کیفیت تخمک‌گذاری با پروژسترون، غربالگری تیروئید با TSH و بررسی پرولاکتین. کم‌کاری تیروئید کنترل‌نشده در بارداری با مشکلات رشد مغز جنین مرتبط است، پس TSH قبل از بارداری مهم است.
آزمایش هورمونی در بارداری
در بارداری تیتر بتا hCG برای پایش لانه‌گزینی و رد حاملگی خارج رحمی اندازه گرفته می‌شود. پزشک روند افزایش بتا را در دو نوبت با فاصلهٔ ۴۸ ساعت مقایسه می‌کند. پروژسترون برای بقای آندومتر و تیروئید هم چند بار در طول بارداری پایش می‌شوند.
یک عدد بتا hCG به‌تنهایی سالم بودن بارداری را نشان نمی‌دهد. روند افزایش آن در دو آزمایش پشت سر هم مهم است.
آزمایش هورمونی برای جوش صورت
آزمایش هورمونی مردانه برای جوش صورت
در مردان، تستوسترون آزاد بالا و SHBG پایین غدد چربی پوست را بیش‌فعال می‌کند. آزمایش این دو هورمون نشان می‌دهد جوش مقاوم منشأ هورمونی دارد یا نه.
آزمایش هورمونی برای جوش در زنان
جوش هورمونی زنان معمولاً روی چانه و فک پایین است، قبل از قاعدگی بدتر می‌شود و به درمان موضعی جواب نمی‌دهد. این الگو نشانهٔ لازم بودن آزمایش آندروژن‌هاست.
آزمایشات هورمونی مربوط به جوش صورت و غدد فوق کلیه
۱۷-هیدروکسی پروژسترون، کورتیزول و DHEA-S نقش غدد فوق کلیه را در جوش‌های التهابی وسیع روشن می‌کنند.
بیشتر بخوانید: تست سرطان گلو
چه زمانی باید آزمایش هورمونی انجام داد؟
این نشانه‌ها زنگ خطرند و آزمایش هورمونی را لازم می‌کنند:
- عقب افتادن چند پریود پشت سر هم
- تغییر ناگهانی وزن بدون تغییر در غذا
- ریزش موی منتشر یا شقیقه‌ای
- اختلال خواب، گرگرفتگی و تعریق شبانه
- کاهش میل جنسی
- باردار نشدن بعد از یک سال تلاش منظم
برای تشخیص این‌که کدام پنل لازم است، از دکترهای غدد درون ریز و متابولیسم در طبیبینو نوبت بگیرید.
پزشکان متخصص subspecialty-endocrinology-and-metabolism
شرایط آزمایش هورمونی
شرایط آزمایش هورمونی برای هر هورمون فرق می‌کند. جدول زیر پروتکل‌های اصلی پیش از نمونه‌گیری را نشان می‌دهد:
| شرط | برای کدام هورمون |
|---|---|
| روز ۲ تا ۵ سیکل | FSH، LH، استرادیول |
| روز ۲۱ سیکل ۲۸ روزه (حدود ۷ روز قبل از پریود) | پروژسترون |
| ناشتایی ۸ تا ۱۲ ساعته | انسولین، HOMA-IR و پنل‌های متابولیک |
| نمونه‌گیری صبحگاهی | کورتیزول و تستوسترون |
| ۳۰ دقیقه استراحت قبل از خون‌گیری و پرهیز از رابطهٔ زناشویی در ۲۴ ساعت قبل | پرولاکتین |
راهنمای Endocrine Society برای تشخیص کمبود تستوسترون، اندازه‌گیری صبحگاهی و ناشتا را در دو نوبت جداگانه توصیه می‌کند. همهٔ داروهای مصرفی، به‌خصوص قرص ضدبارداری و کورتون، را هم به پذیرش آزمایشگاه بگویید، چون این داروها مستقیماً عدد هورمون‌ها را تغییر می‌دهند.
پرولاکتین بالای یک آزمایش عجولانه را جدی نگیرید تا شرایط رعایت نشده باشد. خون‌گیری با استرس یا بلافاصله بعد از بیدار شدن، پرولاکتین کاذب می‌دهد.
آزمایش هورمونی چه چیزهایی را نشان می‌دهد؟
آزمایش هورمونی این بیماری‌ها را آشکار می‌کند:
- نارسایی زودرس تخمدان (POI)
- سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)
- کم‌کاری یا پرکاری تیروئید
- هیپرپرولاکتینمی ناشی از آدنوم هیپوفیز
- سندرم کوشینگ و بیماری آدیسون
- اختلال ساخت اسپرم به‌خاطر نقص هورمونی در آقایان
تفسیر آزمایش هورمونی
تفسیر آزمایش هورمونی فقط با نگاه به بازهٔ مرجع آزمایشگاه (Reference Range) ممکن نیست. اعداد هورمونی به فاز سیکل و سن وابسته‌اند. مثلاً عدد استرادیول در فاز فولیکولار با فاز لوتئال و زمان تخمک‌گذاری کاملاً متفاوت است.
پرولاکتین بالا مثال خوبی است. در بررسی ۲٬۰۸۹ نمونهٔ پرولاکتین بالا که در ژورنال Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism منتشر شد، ۲۲ درصد آن‌ها فقط به‌خاطر ماکروپرولاکتین بالا بودند. ماکروپرولاکتین شکل درشت و کم‌اثر هورمون است و درمان نمی‌خواهد. تنها متخصص غدد یا زنان می‌تواند این عددها را کنار علائم شما تحلیل کند.
با دیدن یک عدد خارج از بازهٔ مرجع، خودسرانه دارو یا مکمل هورمونی شروع نکنید. همان عدد ممکن است در فاز دیگری از سیکل کاملاً طبیعی باشد.
چرا انتخاب آزمایشگاه مناسب برای تست‌های هورمونی اهمیت دارد؟
آزمایش هورمون به حساسیت کیت تشخیصی وابسته است. روش‌های CLIA و ECLIA هورمون‌ها را در مقادیر خیلی کم اندازه می‌گیرند. تغییر کوچکی در کالیبراسیون دستگاه یا نگهداری سرم می‌تواند عدد را جابه‌جا کند و پزشک را به تشخیص نادرست، مثل یائسگی زودرس، برساند.
برای همین بهتر است آزمایش‌های پیگیری را در همان آزمایشگاه قبلی بدهید تا اعداد قابل مقایسه باشند. طبیبینو مسیر امنی برای مشاوره و گرفتن نوبت از متخصص غدد یا زنان است، تا آزمایش درست و در زمان درست انجام شود.
نتیجه‌گیری و راهنمای مراجعه
آزمایش هورمون ابزار دقیقی است، به شرطی که در روز و ساعت درست انجام شود. حالا می‌دانید آزمایش هورمونی چیست، آزمایش هورمونی زنان به روز سیکل بستگی دارد و یک صبحانهٔ شیرین می‌تواند جواب تستوسترون را عوض کند.
پیش از آزمایش، جدول شرایط را با آزمایشگاه چک کنید و جواب را به متخصص نشان دهید، نه به بازهٔ مرجع برگه. شما کدام آزمایش هورمونی را داده‌اید و چه سؤالی دربارهٔ جوابش دارید؟ در بخش نظرات بنویسید.
برای تفسیر جواب آزمایش، همین حالا از متخصصان غدد درون ریز و متابولیسم طبیبینو نوبت آنلاین بگیرید.
پزشکان متخصص subspecialty-endocrinology-and-metabolism
سوالات متداول
آزمایش هورمونی چگونه است؟
آزمایش هورمونی معمولاً یک خون‌گیری ساده از سیاهرگ بازوست و چند دقیقه طول می‌کشد. نکتهٔ مهم آن رعایت روز سیکل، ساعت نمونه‌گیری و ناشتایی است.
آیا برای آزمایش هورمون باید ناشتا بود؟
برای انسولین، HOMA-IR و تستوسترون ناشتایی لازم است. برای بیشتر هورمون‌های زنانه ناشتایی کامل لازم نیست، ولی صبح و پیش از صبحانهٔ سنگین بودن نتیجه را مطمئن‌تر می‌کند.
آزمایش هورمونی زنان در چه روزی از پریود انجام می‌شود؟
FSH، LH و استرادیول روز ۲ تا ۵ پریود، پروژسترون حدود ۷ روز قبل از پریود بعدی و AMH در هر روزی از سیکل.
تفسیر آزمایش هورمون آنتی مولرین چگونه است؟
AMH پایین یعنی تعداد تخمک‌های باقی‌مانده کمتر از هم‌سن‌هاست. AMH چیزی دربارهٔ کیفیت تخمک نمی‌گوید و به‌تنهایی به معنی نازایی نیست. AMH بالا هم گاهی با تخمدان پلی‌کیستیک همراه است.
آزمایش هورمونی مردان شامل چه آزمایش‌هایی است؟
آزمایش هورمونی مردان معمولاً تستوسترون تام صبحگاهی، LH، FSH، پرولاکتین و TSH است. اگر تستوسترون پایین باشد، آزمایش در یک صبح دیگر تکرار می‌شود.
آیا قرص ضدبارداری روی جواب آزمایش هورمون اثر دارد؟
بله. قرص ضدبارداری FSH و LH را سرکوب و SHBG را زیاد می‌کند، پس جواب آزمایش هورمون را تغییر می‌دهد. پیش از آزمایش با پزشک دربارهٔ قطع یا ادامهٔ قرص صحبت کنید.
