طاعون روسیه نامی است که رسانه‌ها روی فوت یک کارشناس ۲۸ ساله آزمایشگاه در مؤسسه ضدطاعون ایرکوتسک گذاشته‌اند. رسانه‌های محلی و مستقل روسی او را داریا شیپیلووا (Darya Shipilova) معرفی کرده‌اند. اما یک نکته را باید از همین اول خیلی روشن بگوییم: تا همین لحظه هیچ نهاد بین‌المللی مبتلا شدن او به طاعون را تأیید نکرده است.
علت رسمی اعلام‌شده برای فوت او، «ذات‌الریه با علت نامشخص» است. طبق گزارش خبرگزاری الجزیره به نقل از خبرگزاری رسمی تاس، نهاد نظارت بهداشتی روسیه (روس‌پوترب‌نادزور) گفته که دایره آزمایش نمونه‌های بیمار را گسترش داده‌اند و هیچ میکروب مرتبط با شغل او پیدا نشده است.
سازمان جهانی بهداشت هم محتاطانه نظر داده است.
طبق گزارش بخش خبری سازمان ملل، کریستیان لیندمایر سخنگوی سازمان جهانی بهداشت در ژنو گفته است:
«زنی که در آزمایشگاه استان ایرکوتسک کار می‌کرد فوت کرده است. مسئولان در حال بررسی این موضوع هستند که آیا طاعون ریوی باعث فوت او شده یا نه.»
— کریستیان لیندمایر، سخنگوی سازمان جهانی بهداشت
ترتیب زمانی این اتفاق‌ها هم مهم است: سیستم پایش داخلی سازمان جهانی بهداشت در روز ۲ اکتبر خبرهای رسانه‌ها را دید و روز بعد، این سازمان رسماً بر اساس قوانین بین‌المللی بهداشت از روسیه خواست اطلاعات دقیق ارائه دهد.
در ادامه، حرف‌های رسمی مسئولان، شایعه‌ها، شانس واقعی پخش شدن بیماری و جزئیاتی از مؤسسه ایرکوتسک را می‌خوانید که در سایت‌های فارسی پیدا نمی‌شود.
ماجرای طاعون روسیه در یک نگاه
| پرسش | پاسخ کوتاه |
| کجا اتفاق افتاد؟ | مؤسسه ضدطاعون ایرکوتسک، سیبری |
| چه کسی؟ | کارشناس آزمایشگاه، زن، ۲۸ ساله |
| تاریخ بستری و فوت؟ | حدود ۲۹ سپتامبر بستری، ۲ اکتبر فوت |
| علت رسمی فوت؟ | ذات‌الریه با علت نامشخص |
| طاعون تأیید شده؟ | خیر؛ نه سازمان جهانی بهداشت و نه روسیه تأیید نکرده‌اند |
| چند نفر تحت نظرند؟ | نزدیک به ۲۰۰ نفر؛ بیش از ۶۰ کارمند قرنطینه شده‌اند |
| در افراد در تماس، عاملی پیدا شد؟ | خیر، طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت |
| ارزیابی سازمان جهانی بهداشت از خطر عمومی؟ | «پایین» بر اساس اطلاعات موجود |
| قابل درمان است؟ | بله، با آنتی‌بیوتیک و تشخیص سریع |
روایت رسمی طاعون روسیه چیست؟ مقامات روسیه چه گفتند؟
حرف‌های رسمی روسیه در چهار بخش گفته شده و همه روی یک نکته دست می‌گذارند: هیچ چیزی هنوز به طور قطعی تأیید نشده است.
نهاد روس‌پوترب‌نادزور روز ۴ اکتبر اعلام کرد کارمند مؤسسه ضدطاعون ایرکوتسک با تشخیص «ذات‌الریه با علت ناشناخته» فوت کرده است. آزمایش‌ها گسترش یافته و هیچ میکروب مرتبط با کار او پیدا نشده است. این نهاد گفت هیچ حادثه‌ای موقع کار با عوامل بیماری‌زا در این مرکز ثبت نشده است.
ایگور کوبزف فرماندار منطقه ایرکوتسک روز ۵ اکتبر به «برداشت‌های متفاوت» رسانه‌ها اشاره کرد و گفت آزمایش‌های کامل نشان داده هیچ میکروبی مرتبط با شغل این فرد در نمونه‌ها نبوده و هیچ کارمند جدیدی هم در روزهای گذشته به بیمارستان مراجعه نکرده است.
دیمیتری پسکوف سخنگوی کرملین هم در جواب سوالات خبرنگاران گفت «روس‌پوترب‌نادزور اطلاعات کامل را ارائه می‌دهد» و خواست به جای توجه به شایعات، خبرهای رسمی را دنبال کنند.
اما جزئیاتی هم وجود دارد که با لحن آرام بیانیه‌ها چندان جفت‌وجور نیست. طبق گزارش شبکه CNN، خانم آنا پوپووا رئیس روس‌پوترب‌نادزور شخصاً به ایرکوتسک سفر کرد تا در جلسه اضطراری کمیته ضد همه‌گیری شرکت کند — سفری که خود فرماندار کوبزف آن را اعلام کرد.
جزئیات دیگری هم هست: بیش از ۶۰ کارمند مرکز قرنطینه شده‌اند، حداقل یک بخش بیمارستانی ایزوله شده و کارخانه آلومینیوم ایرکوتسک هم که نزدیک آزمایشگاه است به کارگرانش دستور داد ماسک بزنند. آرتم فومینیخ مدیر این کارخانه با اشاره به «خبرهای متناقض» از کارگران خواست آرامش خود را حفظ کنند.
در مقابل، آمریکا رفتار محتاط‌تری داشته است. سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا از «خبرهایی درباره فوت مشکوک به طاعون ریوی» در ایرکوتسک صحبت کرد و گفت بسیاری از جزئیات هنوز تأیید نشده‌اند. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) هم اعلام کرده وضعیت را زیر نظر دارد.
کال تو اکشن هشدار: یک نکته مهم در ساختار این پرونده وجود دارد که کمتر به آن توجه می‌شود. روس‌پوترب‌نادزور هم‌زمان هم ناظر خود مؤسسه ایرکوتسک است و هم نهاد بررسی‌کننده این حادثه. همین یکی بودن ناظر و محقق، علت اصلی درخواست‌های بین‌المللی برای شفافیت و بررسی مستقل است و باید هنگام خواندن بیانیه‌های رسمی به آن توجه داشت.
شایعات طاعون ریوی ۲۰۲۷ چیست؟
شایعات از جایی شروع شدند که حرف‌های رسمی درباره‌اش سکوت کردند: این فرد اصلاً چطوری بیمار شد؟
در فضای رسانه‌ای دو ادعا مطرح شده که هیچ‌کدام تأیید رسمی ندارند.
ادعای اول — حادثه آزمایشگاهی. طبق گزارش رادیو اروپای آزاد (RFE/RL)، رسانه مستقل سیبریایی «لیودی بایکالا» (مردم بایکال) ادعا کرد خانم شیپیلووا روز ۲۵ سپتامبر موقع کار، لوله آزمایش حاوی باکتری طاعون ریوی را شکسته است. این ادعا در کانال‌های تلگرامی هم پخش شد، اما روس‌پوترب‌نادزور آن را کلاً رد کرد.
ادعای دوم — سفر کاری. برخی خبرها از سفر کاری او به منطقه بوریاتیا در نزدیکی مرز مغولستان گفتند؛ منطقه‌ای که طاعون در حیات وحش آن وجود دارد. اما آلکسی تسیدنوف رئیس جمهوری بوریاتیا برای آرام کردن مردم اعلام کرد مسئولان تأیید کرده‌اند این فرد اصلاً به بوریاتیا سفر نکرده بود.
فاصله بین این حرف‌ها باعث پخش شایعه‌ها شده است. در شبکه‌های اجتماعی عبارت‌هایی مثل «همه‌گیری بعدی» یا طاعون ۲۰۲۷ دست‌به‌دست می‌شود — ادعاهایی که هیچ دلیل علمی یا منبع معتبری ندارند.
یک شایعه دیگر را هم باید بررسی کرد: ارتباط با برنامه‌های ساخت سلاح‌های زیستی. سابقه شوروی در این زمینه واقعی است و پژوهشگرانی مثل ریموند زیلینسکاس به این نتیجه رسیده بودند که سیستم ضدطاعون شوروی سویه‌های پرخطر را در اختیار بخش‌های دیگر می‌گذاشت. اما هم رادیو اروپای آزاد و هم شورای آتلانتیک تأکید کرده‌اند هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد مؤسسه ایرکوتسک در حال ساخت سلاح از طاعون بوده یا فوت این کارمند به برنامه‌ای نظامی مربوط است.
نکته دیگر این‌که همکاران قبلی شیپیلووا به رادیو اروپای آزاد گفته‌اند این مرکز قوانین ایمنی بسیار سختگیرانه‌ای دارد و حتی کارآموزان را هم در برابر طاعون واکسینه می‌کند.
موقعیت شهر ایرکوتسک در روسیه کجاست؟
ایرکوتسک در شرق سیبری، نزدیک دریاچه بایکال و در فاصله‌ای کم از مرز مغولستان قرار دارد؛ تقریباً وسط مسیر قطار سراسری سیبری و حدود پنج هزار کیلومتری شرق مسکو. بخشی از رویدادها هم در شهر کوچک شلخوف (Shelekhov) در همین استان رخ داده است.
خود مؤسسه هم تاریخچه‌ای دارد که کمتر درباره‌اش شنیده‌ایم. طبق اطلاعات سایت رسمی این مرکز، این مجموعه با دستور شماره ۱ شورای کار و دفاع شوروی در ۵ ژوئن ۱۹۳۴ برای کنترل طاعون ساخته شد. البته ریشه اصلی آن به آزمایشگاه طاعون سال ۱۹۲۳ در ایرکوتسک برمی‌گردد.
چند نکته دیگر درباره این مرکز:
- آدرس مؤسسه، خیابان تریلیسر شماره ۷۸ در ایرکوتسک است.
- طبق سایت خودش، حدود ۹۵ پژوهشگر در آن کار می‌کنند.
- اولین مدیر آن، آلکسی اسکورودوموف، در مهار طاعون در ماوراء بایکال، مغولستان و چین حضور داشت و سال ۱۹۳۷ کتاب «طاعون در سیبری» را نوشت.
- شبکه تحت پوشش آن شامل ایستگاه‌های ضدطاعون در چیتا و خاباروفسک و یک قطار مخصوص ضدطاعون بود.
- این مرکز الان فعالیت ایستگاه‌های آلتای در گورنو-آلتایسک و تووا در کیزیل را هم هدایت می‌کند.
- کار آن به مرور به بیماری‌هایی مثل وبا، تب مالت، تولارمی، سیاه‌زخم و عفونت‌های ویروسی حشرات گسترش یافت.
این مرکز هنوز مقالات علمی منتشر می‌کند؛ مثل تحلیلی در سال ۲۰۲۵ درباره باکتری طاعون در تووا و مقاله‌ای در سال ۲۰۲۶ درباره ایمنی پس از واکسن طاعون.
احتمال شیوع طاعون روسیه در سیبری چقدر است؟ آیا باید نگران باشیم؟
پاسخ کوتاه بر اساس داده‌های موجود: شانس پخش شدن شدید بیماری در حال حاضر پایین است. اما آزمایش‌های قطعی هنوز تمام نشده و موضوع همچنان در حال بررسی است.
چهار دلیل از این ارزیابی پشتیبانی می‌کند:
۱. نتیجه آزمایش افراد در تماس: سخنگوی سازمان جهانی بهداشت اعلام کرد طبق آزمایش‌ها، هیچ عامل بیماری‌زای خطرداری در افراد در تماس با بیمار پیدا نشده است. خطر برای سلامت عمومی هم «پایین» برآورد می‌شود.
۲. نظر متخصصان مستقل: در گزارش مجله TIME، یک متخصص بیماری‌های عفونی توضیح داده که وضعیت سیبری شبیه شیوع طاعون نیست و به همین دلیل آن را «ذات‌الریه با علت نامشخص» می‌داند. آنجلا راسموسن ویروس‌شناس هم به CNN گفته طاعون ریوی به‌راحتی منتقل نمی‌شود و فرد باید در معرض حجم زیادی باکتری قرار بگیرد تا بیمار شود.
۳. وجود دستورالعمل‌های بهداشتی: الکساندر چپورنوف ویروس‌شناس به CNN گفته روال استاندارد بعد از هر برخورد مشکوک مشخص است: گزارش سریع، ضدعفونی، معاینه پزشکی و قرنطینه در مرکز ویژه تا پایان زمان احتمالی انتقال.
۴. رفتار خود بیماری: طاعون ریوی برعکس ویروس‌های تنفسی، به‌طور پنهانی و گسترده در جامعه پخش نمی‌شود.
با این حال چند ابهام باقی مانده است:
- منبع اصلی بیماری هنوز مشخص نیست.
- رخ دادن یا ندادن حادثه آزمایشگاهی قطعی نشده است.
- روسیه هنوز گزارش رسمی بر اساس قوانین بین‌المللی بهداشت ثبت نکرده است.
درباره نکته آخر: قوانین بین‌المللی بهداشت برای روسیه الزام‌آور است، اما طبق همین قوانین خود کشور تعیین می‌کند که موضوع به حد خبررسانی بین‌المللی رسیده است یا نه. به همین دلیل اخبار موجود بیشتر حاصل پاسخ‌های روسیه به درخواست‌های سازمان جهانی بهداشت است.
تفاوت طاعون با کووید چیست؟
مقایسه این دو بیماری به درک درست ماجرا کمک می‌کند. تفاوت‌ها بنیادی هستند و به همین دلیل تکرار تجربه کرونا با این بیماری بعید است.
| ویژگی | طاعون ریوی | کووید-۱۹ |
| عامل بیماری | باکتری (یرسینیا پستیس) | ویروس (SARS-CoV-2) |
| درمان مشخص | آنتی‌بیوتیک مؤثر و در دسترس | داروی ضدویروس محدود |
| سرعت پخش | کند، نیازمند تماس نزدیک | بسیار سریع و همه‌گیر |
| مقدار لازم برای ابتلا | مقدار زیاد باکتری | مقدار کم ویروس هم کافی بود |
| ناقل بدون علامت | تقریباً ندارد | نقش اصلی در پخش بیماری داشت |
| زمان بروز علائم | ۱ تا ۴ روز، گاهی چند ساعت | معمولاً ۲ تا ۱۴ روز |
| خطر فوت بدون درمان | نزدیک به ۱۰۰ درصد | بسیار کمتر |
| شناخت قبلی | قرن‌ها تجربه و دستورالعمل | در ابتدا کاملاً ناشناخته |
مهم‌ترین تفاوت در «درمان» است. کرونا در ابتدا نه دارو داشت و نه واکسن؛ اما طاعون باکتری است و آنتی‌بیوتیک‌های موجود روی آن اثر می‌گذارند.
تفاوت بعدی درباره ناقلان بدون علامت است. کرونا بیشتر به دلیل افراد بدون علامت پخش شد، اما در طاعون ریوی فرد خیلی سریع و شدید بیمار می‌شود و امکان پخش پنهان وجود ندارد. این موضوع پیگیری افراد در تماس را هم آسان‌تر می‌کند.
همچنین برای طاعون، شبکه‌ای از مراکز تخصصی، دستورالعمل‌های قدیمی و برنامه‌های واکسیناسیون در مناطق پرخطر از قبل وجود دارد.
بیماری طاعون چیست؟
برای پاسخ به سوال طاعون چیست باید از عامل آن شروع کرد: باکتری یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) که در بدن حیوانات کوچک و کک‌های آن‌ها زندگی می‌کند.
طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، این بیماری سه شکل اصلی دارد:
- طاعون خیارکی: شایع‌ترین نوع که معمولاً از نیش کک آلوده یا تماس با حیوان بیمار ایجاد می‌شود و غدد لنفاوی را متورم و دردناک می‌کند.
- طاعون خونی (سپتی‌سمیک): زمانی که باکتری وارد جریان خون شود و عفونت سراسری ایجاد کند.
- طاعون ریوی: شدیدترین نوع و تنها نوعی که می‌تواند مستقیم از فردی به فرد دیگر منتقل شود. زمان بروز علائم در این نوع می‌تواند فقط ۲۴ ساعت باشد.
طاعون ریوی به‌طور مستقل در طبیعت وجود ندارد. این حالت یا از پیشرفت طاعون خیارکی ایجاد می‌شود، یا در شیوع‌های ناگهانی، یا در حوادث آزمایشگاهی. همین موضوع اهمیت مشخص شدن منبع آلودگی در پرونده ایرکوتسک را نشان می‌دهد.
سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده طاعون در صورت درمان نشدن می‌تواند بسیار کشنده باشد و نوع ریوی آن بدون درمان تقریباً همیشه باعث فوت می‌شود. اما همین سازمان تأکید می‌کند بیماری امروزه با آنتی‌بیوتیک به‌راحتی درمان می‌شود.
همچنین کانون‌های طبیعی طاعون در کمربندی از آسیای مرکزی تا جنوب سیبری وجود دارد. به همین دلیل در مناطق پرخطر، واکسیناسیون گروه‌های در معرض خطر انجام می‌شود؛ مثلاً در منطقه کوش-آگاچ آلتای در یک سال بیش از هجده هزار نفر واکسینه شدند.
تاریخچه بیماری طاعون
طاعون سه همه‌گیری بزرگ در تاریخ داشته است:
۱. طاعون ژوستینین در قرن ششم میلادی که امپراتوری بیزانس را درگیر کرد.
۲. مرگ سیاه در قرن چهاردهم میلادی که جمعیت اروپا را به‌شدت کاهش داد.
۳. همه‌گیری سوم که از اواخر قرن نوزدهم در چین شروع شد و به کشف باکتری توسط الکساندر یرسین در سال ۱۸۹۴ انجامید.
همه این موارد پیش از کشف آنتی‌بیوتیک رخ داده‌اند. امروزه طاعون از بین نرفته، اما کاملاً قابل کنترل است و موارد نادر آن در کنگو، ماداگاسکار، پرو، آمریکا و آسیای مرکزی دیده می‌شود.
علائم طاعون چیست؟
علائم عمومی بیماری پس از یک تا هفت روز ظاهر می‌شوند: تب ناگهانی، لرز، سردرد، بدن‌درد، ضعف شدید و حالت تهوع.
در طاعون ریوی این علائم هم اضافه می‌شوند: ذات‌الریه شدید، تنگی نفس، درد سینه، سرفه و خلط خونی یا آبکی.
ویژگی اصلی این نوع، سرعت پیشرفت آن است. بدون درمان، وضعیت بیمار می‌تواند ظرف ۱۸ تا ۲۴ ساعت به ایست تنفسی و فوت منجر شود.
جزئیات پرونده هم این سرعت را نشان می‌دهد. طبق گفته سخنگوی سازمان جهانی بهداشت، بیماری این زن در ابتدا شبیه عفونت تنفسی معمولی بوده، حدود ۲۹ سپتامبر با ذات‌الریه شدید بستری شده و روز ۲ اکتبر فوت کرده است.
این علائم شباهت زیادی به ذات‌الریه معمولی دارند و به‌تنهایی نشان‌دهنده طاعون نیستند. آنچه تشخیص را قطعی می‌کند سابقه تماس است: سفر به مناطق خاص، تماس با جوندگان یا کار در آزمایشگاه مرتبط. بدون این زمینه‌ها، تب و سرفه صرفاً یک بیماری تنفسی معمولی است.
درمان طاعون در ۲۰۲۷ امکان پذیر است؟
پاسخ روشن است: بله. درمان طاعون با یک شرط اصلی امکان‌پذیر است — تشخیص زودهنگام.
آنتی‌بیوتیک‌های مؤثری مانند استرپتومایسین، جنتامایسین، داکسی‌سایکلین و سیپروفلوکساسین برای این بیماری وجود دارند. دوره درمان معمولاً حدود هفت روز است.
زمان شروع درمان بسیار حیاتی است. در طاعون ریه مصرف آنتی‌بیوتیک باید ظرف ۲۴ ساعت اول شروع شود. تأخیر بیشتر شانس بهبود را بسیار کم می‌کند. دلیل اصلی خطرسازی این بیماری همین زمان کوتاه برای شروع درمان است، نه نداشتن دارو.
برای افراد در تماس با بیمار هم آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه تجویز می‌شود که علت تحت نظر قرار گرفتن افراد در ایرکوتسک هم همین بوده است. واکسن عمومی برای همه وجود ندارد و تزریق آن فقط برای افراد در معرض خطر و کارکنان آزمایشگاه‌ها انجام می‌شود.
واقعیت طاعون روسیه چیست؟
در اول مقاله گفتیم مهم‌ترین کار، جدا کردن خبرهای واقعی از شایعات است. حالا می‌دانید طاعون روسیه در واقع یک مورد فوت با علت نامشخص در یک مرکز تحقیقاتی است، نه یک شیوع تأییدشده. می‌دانید طاعون ریوی چه فرق‌های بزرگی با کرونا دارد و چرا پیش آمدن یک همه‌گیری دیگر با آن بعید است. همچنین فهمیدید که این بیماری در سیبری چیز جدیدی نیست. از همه مهم‌تر می‌دانید طاعون ریوی برعکس تصور مردم، کاملاً قابل درمان است — به شرطی که زمان طلایی ۲۴ ساعته از دست نرود.
اگر نگران علائم تنفسی خودتان یا اطرافیانتان هستید، به جای گشتن در شبکه‌های اجتماعی آن را با یک پزشک متخصص مطرح کنید. در طبیبینو می‌توانید لیست و سوابق متخصصان بیماری‌های عفونی، ریه و داخلی را ببینید و نوبت حضوری یا مشاوره آنلاین بگیرید.
اگر سوالی درباره این خبر یا بیماری طاعون دارید، در بخش نظرات بنویسید. این مقاله را برای کسانی که شایعات طاعون ۲۰۲۷ را شنیده‌اند بفرستید؛ وقتی شایعات سریع‌تر از بیماری پخش می‌شوند، فرستادن خبر درست خیلی باارزش است.
سوالات متداول
۱. طاعون روسیه چیست؟
نامی رسانه‌ای برای فوت یک کارشناس آزمایشگاه در ایرکوتسک با علت ذات‌الریه نامشخص. مبتلا شدن او به طاعون هنوز رسماً تأیید نشده است.
۲. احتمال شیوع طاعون چقدر است؟
سازمان جهانی بهداشت خطر برای مردم را «پایین» دانسته و در افراد در تماس هم عامل بیماری پیدا نشده است.
۳. آیا درمان طاعون امکان‌پذیر است؟
بله، آنتی‌بیوتیک‌های مشخصی روی آن اثر دارند، به شرطی که درمان در ۲۴ ساعت اول شروع شود.
۴. آیا طاعون به ایران رسیده است؟
خیر، هیچ گزارشی از ارتباط این موضوع با ایران وجود ندارد.
۵. آیا طاعون می‌تواند همه‌گیری بعدی باشد؟
بسیار بعید است. طاعون باکتری است، داروی مشخص دارد و به‌راحتی پخش نمی‌شود.
۶. خبرهای معتبر را از کجا دنبال کنیم؟
از طریق اطلاعیه‌های رسمی سازمان جهانی بهداشت و خبرهای معتبر علمی.
