سرطان معده از شایع‌ترین سرطان‌های دستگاه گوارش است که از سلول‌های پوشش داخلی معده شروع می‌شود و در صورت تشخیص دیرهنگام می‌تواند به سایر اندام‌ها گسترش پیدا کند. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC)، سرطان معده در سال ۲۰۲۲ بیش از ۹۶۸ هزار مورد جدید در جهان داشته و پنجمین سرطان شایع دنیا محسوب می‌شود. این بیماری یکی از علل مهم مرگ ناشی از سرطان در سطح جهانی اما اگر بیماری در مراحل اولیه شناسایی شود، شانس درمان و کنترل آن به‌مراتب بیشتر خواهد بود. (منبع)
| سوال | پاسخ کوتاه |
| سرطان معده چیست؟ | رشد غیرطبیعی و کنترل‌نشده سلول‌های دیواره معده |
| مهم‌ترین علت | عفونت هلیکوباکتر پیلوری |
| شایع‌ترین علامت | سوءهاضمه مداوم، کاهش وزن و سیری زودرس |
| بهترین روش تشخیص | آندوسکوپی همراه نمونه‌برداری |
| قابل درمان است؟ | بله، به‌ویژه در مراحل اولیه |
| مهم‌ترین راه پیشگیری | درمان هلیکوباکتر، ترک سیگار و تغذیه سالم |
سرطان معده چیست؟
سرطان معده (Gastric Cancer) نوعی بیماری بدخیم است که در آن سلول‌های سالم لایه داخلی معده دچار تغییرات ژنتیکی شده و به‌صورت کنترل‌نشده تکثیر می‌شوند. تجمع این سلول‌ها به مرور زمان یک توده یا تومور را تشکیل می‌دهد.
این سرطان معمولاً روند رشد آهسته‌ای دارد و ممکن است طی چندین سال از تغییرات پیش‌سرطانی تا سرطان مهاجم پیشرفت کند. به همین دلیل بسیاری از بیماران در مراحل ابتدایی هیچ علامت مشخصی ندارند. بیماری ابتدا از مخاط داخلی معده شروع می‌شود و در صورت عدم درمان می‌تواند به لایه‌های عمقی‌تر، غدد لنفاوی، کبد، ریه و سایر اندام‌ها گسترش پیدا کند.
بسیاری از علائم اولیه سرطان معده شبیه مشکلات شایع گوارشی مانند نفخ، سوءهاضمه یا ریفلاکس هستند؛ به همین دلیل نباید علائم طولانی‌مدت را نادیده گرفت.
انواع سرطان معده
سرطان کانسر معده بر اساس نوع سلولی که منشأ تومور است، به چند گروه تقسیم می‌شود. با این حال، حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد موارد به یک نوع به نام آدنوکارسینوما تعلق دارند و سایر انواع بسیار نادرتر هستند.
آدنوکارسینوم معده (Gastric Adenocarcinoma) از سلول‌های غده‌ای موجود در پوشش داخلی معده منشأ می‌گیرد. این سرطان معمولاً به‌صورت تدریجی و در اثر تغییرات طولانی‌مدت مخاط معده ایجاد می‌شود. عفونت هلیکوباکتر پیلوری، گاستریت مزمن، مصرف سیگار و برخی عوامل ژنتیکی از مهم‌ترین عوامل مرتبط با ایجاد این نوع سرطان هستند. آدنوکارسینوم معده خود به دو زیرگروه اصلی تقسیم می‌شود:
- نوع روده‌ای (Intestinal Type): رشد آهسته‌تری دارد و بیشتر با عوامل محیطی مانند هلیکوباکتر پیلوری و رژیم غذایی نامناسب مرتبط است.
- نوع منتشر (Diffuse Type): تهاجمی‌تر است، سریع‌تر در دیواره معده نفوذ می‌کند و گاهی با عوامل ژنتیکی ارتباط دارد.
سایر انواع نادر سرطان معده
انواع زیر سهم کمی از موارد سرطان معده را تشکیل می‌دهند:
- تومورهای استرومایی دستگاه گوارش (GIST): از سلول‌های عمقی دیواره معده منشأ می‌گیرند.
- لنفوم معده: نوعی سرطان نادر با منشأ بافت لنفاوی دیواره معده که گاهی با عنوان سرطان غدد لنفاوی معده نیز شناخته می‌شود.
- تومورهای نورواندوکرین یا کارسینوئید: از سلول‌های هورمون‌ساز معده منشأ می‌گیرند.
علت سرطان خون چیست؟
سرطان معده معمولاً نتیجه یک عامل منفرد نیست و ترکیبی از عوامل محیطی، عفونی و ژنتیکی در ایجاد آن نقش دارند. مهم‌ترین عوامل خطر عبارت‌اند از:
- عفونت هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori): التهاب مزمن و تغییرات پیش‌سرطانی مخاط معده.
- گاستریت مزمن: آسیب طولانی‌مدت به دیواره داخلی معده.
- غذاهای شور، دودی و فرآوری‌شده: افزایش خطر آسیب سلولی در معده.
- سیگار و دخانیات: تماس مداوم مخاط معده با مواد سرطان‌زا.
- سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی: ریسک بالاتر در بستگان درجه یک.
- پولیپ‌های معده: احتمال بدخیمی در برخی انواع، به‌ویژه آدنوماتوز.
- کم‌خونی پرنیشیوز: آتروفی مخاط معده و افزایش خطر سرطان.
- ویروس اپشتین بار (EBV): عامل مرتبط در بخشی از موارد بیماری.
- چاقی و اضافه‌وزن: ارتباط بیشتر با سرطان قسمت فوقانی معده.
- سن بالای ۵۰ سال: بیشترین شیوع بیماری در این گروه سنی.
علائم سرطان معده
سرطان معده در مراحل ابتدایی اغلب بدون علامت است یا با نشانه‌های خفیفی مانند سوءهاضمه و نفخ خود را نشان می‌دهد؛ به همین دلیل ممکن است تا مدت‌ها تشخیص داده نشود. علائم سرطان معده در جوانان خانم و آقا مشابه است و در کودکان بیشتر به شکل کم‌خونی، ضعف و بی‌اشتهایی دیده می‌شود. در ادامه نشانه‌ها را دقیق‌تر بررسی می‌کنیم.
سرطان معده خونریزی
زمانی که تومور به رگ‌های خونی دیواره معده آسیب می‌زند، ممکن است خونریزی ایجاد شود. این خونریزی گاهی آشکار و گاهی مخفی است. علائم خونریزی می‌تواند شامل موارد زیر باشد و نیازمند ارزیابی فوری پزشکی هستند:
- استفراغ خونی
- مدفوع سیاه و قیری
- وجود خون در مدفوع
- کم‌خونی فقر آهن
- سرگیجه و ضعف
سرطان معده و کمر درد
کمردرد از علائم اولیه سرطان معده محسوب نمی‌شود. با این حال در مراحل پیشرفته، زمانی که تومور بزرگ شده یا به اندام‌های مجاور مانند پانکراس و بافت‌های پشت شکم گسترش پیدا می‌کند، ممکن است درد به ناحیه کمر انتشار یابد.
سرطان معده و حالت تهوع
حالت تهوع یکی از علائم نسبتاً شایع سرطان معده است؛ اما معمولاً در مراحل اولیه به‌تنهایی نشانه قطعی سرطان محسوب نمی‌شود. وقتی تومور در بخش خروجی معده (پیلور) رشد می‌کند، عبور طبیعی غذا مختل شده و بیمار ممکن است تهوع، احساس سنگینی و کاهش اشتهار را تجربه کند.
هرچه انسداد مسیر خروج غذا بیشتر شود، شدت تهوع و استفراغ نیز افزایش پیدا می‌کند.
هرچه انسداد مسیر خروج غذا بیشتر شود، شدت تهوع و استفراغ نیز افزایش پیدا می‌کند.
سرطان معده و تپش قلب
بسیاری از بیماران به دلیل خونریزی‌های پنهان و مزمن دچار کم‌خونی می‌شوند. در کم‌خونی، اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها کاهش می‌یابد و قلب برای جبران این وضعیت مجبور است سریع‌تر کار کند. پس بیماران تپش قلب را به عنوان یک علامت غیرمستقیم احساس خواهند کرد.
سرطان معده و تنگی نفس
تنگی نفس از علائم شایع یا اولیه سرطان معده نیست. این علامت معمولاً در اثر کم‌خونی ناشی از خونریزی مزمن تومور یا گسترش بیماری به ریه‌ها و بافت‌های اطراف در مراحل پیشرفته ایجاد می‌شود.
سرطان معده و سرفه
سرفه جزو علائم شایع سرطان معده نیست. در صورت ریفلاکس شدید، ورود محتویات معده به مری و مجاری تنفسی و انتشار سرطان به ریه‌ها سرفه نیز به علائم اضافه خواهد شد.
سرطان معده و کم خونی
تومور می‌تواند مدت‌ها خونریزی‌های بسیار خفیف ایجاد کند که به‌مرور ذخایر آهن بدن را تخلیه می‌کنند. علائم کم‌خونی ناشی از سرطان معده شامل موارد زیر است:
- رنگ‌پریدگی پوست
- خستگی شدید
- ضعف عمومی
- تنگی نفس
- تپش قلب
- سرگیجه
غربالگری سرطان معده چیست؟
غربالگری به معنای جستجوی بیماری در افرادی است که هنوز علامت مشخصی ندارند اما در معرض خطر بالاتری قرار دارند. غربالگری با آندوسکوپی دستگاه گوارش فوقانی، بیشتر برای افراد زیر توصیه می‌شود:
- سابقه خانوادگی سرطان معده
- عفونت مزمن هلیکوباکتر پیلوری
- گاستریت آتروفیک
- متاپلازی روده‌ای معده
- سندرم‌های ژنتیکی مستعد سرطان
پیشگیری از سرطان معده و روده
همه موارد سرطان معده قابل پیشگیری نیستند، اما رعایت نکات زیر می‌تواند خطر ابتلا را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.
- درمان به‌موقع عفونت هلیکوباکتر پیلوری
- مصرف بیشتر میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل
- کاهش مصرف غذاهای شور، دودی و فرآوری‌شده
- ترک دخانیات و محدود کردن مصرف الکل
- انجام فعالیت بدنی منظم
- پیگیری و درمان بیماری‌های مزمن معده مانند گاستریت و پولیپ‌ها
تشخیص سرطان معده
آندوسکوپی همراه نمونه‌برداری (بیوپسی)، تنها روش قطعی تشخیص سرطان معده محسوب می‌شود. در آندوسکوپی پزشک مستقیماً داخل معده را مشاهده کرده و از نواحی مشکوک نمونه‌برداری می‌کند. سپس آسیب‌شناس وجود یا عدم وجود سلول‌های سرطانی را بررسی می‌کند. سایر روش‌های تشخیصی زیر بیشتر نقش تکمیلی دارند.
تشخیص سرطان معده با سی تی اسکن
سی‌تی‌اسکن برای تعیین مرحله بیماری اهمیت زیادی دارد اما به‌تنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمی‌کند. کاربرد اصلی عبارتند از:
- بررسی ضخامت دیواره معده
- ارزیابی اندازه تومور
- بررسی غدد لنفاوی
- تشخیص متاستاز به کبد، ریه و سایر اندام‌ها
تشخیص سرطان معده با آزمایش مدفوع
آزمایش خون مخفی در مدفوع (FOBT) می‌تواند خونریزی‌های میکروسکوپی دستگاه گوارش را شناسایی کند. اگر نتیجه این آزمایش مثبت باشد، معمولاً بررسی‌های تکمیلی مانند آندوسکوپی لازم خواهد بود.
تشخیص سرطان معده با سونوگرافی
سونوگرافی معمولی شکم می‌تواند برای بررسی درگیری کبد، وجود مایع شکمی و بررسی برخی توده‌های شکمی مفید باشد. نوع پیشرفته‌تری به نام سونوگرافی آندوسکوپیک (EUS) وجود دارد که در تعیین عمق نفوذ تومور به دیواره معده بسیار ارزشمند است.
تشخیص سرطان معده با آزمایش خون
آزمایش خون اطلاعات مهم زیر را درباره وضعیت بیمار ارائه می‌دهد:
- شمارش کامل سلول‌های خونی (CBC)
- بررسی کم‌خونی
- عملکرد کبد
- وضعیت تغذیه‌ای
- برخی تومور مارکرها مانند CEA و CA 19-9
مرحله بندی سرطان معده
مرحله بندی سرطان معده نشان می‌دهد تومور تا چه اندازه در دیواره معده نفوذ کرده و آیا به غدد لنفاوی یا اندام‌های دیگر گسترش یافته است. پزشکان معمولاً از سیستم TNM برای تعیین مرحله بیماری استفاده می‌کنند.
- ۰: سلول‌های غیرطبیعی فقط در لایه سطحی مخاط معده
- ۱: سرطان محدود به لایه‌های داخلی معده و گسترش کم
- ۲: نفوذ بیشتر به دیواره معده یا درگیری تعداد محدودی از غدد لنفاوی.
- ۳: درگیری گسترده‌تر دیواره معده و غدد لنفاوی اطراف.
- ۴: انتشار سرطان به اندام‌های دوردست
سرطان تهاجمی معده چیست؟
سرطان تهاجمی معده به سرطانی گفته می‌شود که توانایی نفوذ به لایه‌های عمقی دیواره معده و گسترش به بافت‌های اطراف را پیدا کرده است. در این وضعیت، سلول‌های سرطانی:
- سرعت تکثیر بالاتری دارند.
- به غدد لنفاوی مجاور نفوذ می‌کنند.
- احتمال متاستاز به کبد، صفاق و ریه در آن‌ها بیشتر است.
- درمان پیچیده‌تر و طولانی‌تری نیاز دارند.
در موارد پیشرفته و تهاجمی، سرطان معده ممکن است به اندام‌های مجاور مانند پانکراس نفوذ کند؛ موضوعی که گاهی توسط کاربران با عبارت سرطان پانکراس معده چیست جستجو می‌شود.
سرطان معده خوش خیم و بدخیم
بسیاری از کاربران برای مقایسه توده‌های معده از عبارت سرطان معده خوش خیم و بدخیم استفاده می‌کنند که معنی آن به شرح زیر است:
- توده‌های خوش‌خیم معده: نمونه‌هایی مانند برخی پولیپ‌ها که رشد آهسته و بدون گسترش دارند و حیات را تهدید نمی‌کنند.
- تومورهای بدخیم معده: قابلیت تهاجم به بافت اطراف یا عروق خونی و نیازمند درمان تخصصی
تفاوت گاستریت و سرطان معده
گاستریت یا التهاب معده یکی از شایع‌ترین بیماری‌های گوارشی است اما ماهیت سرطانی ندارد.
| گاستریت | سرطان معده |
| التهاب مخاط معده | رشد سلول‌های سرطانی |
| اغلب با دارو درمان می‌شود | نیازمند درمان تخصصی سرطان |
| معمولاً خوش‌خیم است | بیماری بدخیم |
| متاستاز نمی‌دهد | قابلیت گسترش دارد |
تفاوت ورم معده با سرطان معده
ورم معده در واقع همان التهاب یا تحریک مخاط معده است و در اغلب موارد یک بیماری خوش‌خیم محسوب می‌شود. تفاوت اصلی این است که در ورم معده سلول‌های سرطانی وجود ندارند، اما در سرطان معده تکثیر غیرطبیعی سلول‌ها رخ داده است.
ورم معده مزمن، به‌ویژه اگر ناشی از هلیکوباکتر پیلوری باشد و سال‌ها درمان نشود، می‌تواند یکی از عوامل خطر ابتلا به سرطان معده باشد.
