پرکاری تیروئید در کودکان اختلالی نسبتاً نادر است که با تولید بیش از حد هورمون‌های تیروئیدی همراه بوده و می‌تواند بر قلب، رشد و سیستم عصبی تأثیر بگذارد. بر اساس راهنمای انجمن تیروئید اروپا در سال ۲۰۲۲، میزان بروز سالانه بیماری گریوز در کودکان و نوجوانان حدود ۴٫۵۸ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر گزارش شده است. کاهش وزن، تپش قلب، تعریق، بی‌قراری و اختلال خواب از علائم شایع آن هستند. بیماری گریوز شایع‌ترین علت این اختلال است. (منبع)
| موضوع | توضیحات |
| تعریف و علت | افزایش تولید هورمون‌های T3 و T4؛ شایع‌ترین علت، بیماری گریوز است. |
| علائم | کاهش وزن، تپش قلب، تعریق، لرزش دست، بی‌قراری و اختلال خواب |
| تشخیص | آزمایش TSH، Free T4، Free T3 و آنتی‌بادی TRAb |
| درمان | متی‌مازول به‌عنوان درمان دارویی خط اول؛ جراحی و ید رادیواکتیو در موارد خاص |
| مراقبت و پیگیری | آزمایش‌های دوره‌ای تیروئید، بررسی عوارض دارویی و پایش رشد کودک |
| عوارض | مشکلات قلبی، کاهش تراکم استخوان، اختلالات رفتاری و توفان تیروئیدی |
تیروئید پرکار در کودکان چیست؟
پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism) وضعیتی است که در آن غده تیروئید، واقع در جلوی گردن، بیش از مقدار موردنیاز بدن هورمون‌های T3 و T4 تولید و وارد جریان خون می‌کند. این هورمون‌ها در تنظیم سوخت‌وساز، دمای بدن، ضربان قلب، مصرف انرژی و رشد و تکامل کودک نقش اساسی دارند.
در شرایط طبیعی، مغز از طریق غده هیپوفیز و ترشح هورمون محرک تیروئید (TSH)، فعالیت غده تیروئید را تنظیم می‌کند. اما در پرکاری تیروئید، تولید بیش از اندازه هورمون‌ها باعث افزایش سرعت فعالیت بسیاری از اندام‌های بدن می‌شود؛ به همین دلیل ممکن است کودک با وجود تغذیه مناسب وزن کم کند، ضربان قلب بالاتری داشته باشد یا دچار بی‌قراری و اختلال خواب شود.
سایت children’s hospital colorado می‌نویسد:
“وقتی غده تیروئید هورمون زیادی آزاد می‌کند، متابولیسم کودک را سرعت می‌بخشد و باعث مشکلاتی مانند اضطراب، کاهش وزن و لرزش می‌شود. همچنین می‌تواند بر رشد و نمو آنها تأثیر بگذارد. با این حال، پرکاری تیروئید کودکان قابل درمان است و در مقایسه با کم‌کاری تیروئید نادر است.”
علائم پرکاری تیروئید در کودکان
علائم تیروئید در کودکان به دلیل افزایش سرعت سوخت‌وساز بدن، معمولاً در چند بخش جسمی، رفتاری و رشدی ظاهر می‌شوند. شدت نشانه‌ها به میزان افزایش هورمون‌های تیروئیدی، سن کودک و مدت ابتلا بستگی دارد. بعضی علائم به‌تدریج ایجاد می‌شوند و ممکن است در ابتدا با مشکلات رفتاری یا اختلالات گوارشی اشتباه گرفته شوند.
۱. علائم جسمی و متابولیک
از شایع‌ترین علائم تیروئید پرکار در کودکان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش وزن با وجود اشتهای زیاد
- تپش قلب و افزایش ضربان قلب حتی در حالت استراحت
- تعریق زیاد و عدم تحمل گرما
- لرزش دست‌ها به‌خصوص هنگام انجام فعالیت‌های دقیق
- ضعف عضلانی حتی در انجام فعالیت‌های روزمره
- افزایش دفعات اجابت مزاج
- بزرگ شدن غده تیروئید (گواتر)
۲. علائم رفتاری و شناختی
هورمون‌های تیروئیدی بر عملکرد سیستم عصبی نیز تأثیر می‌گذارند. مهم‌ترین این تغییرات عبارتند از:
- بی‌قراری، تحریک‌پذیری و عصبانیت زودهنگام
- اضطراب و نوسانات خلقی
- اختلال در تمرکز و کاهش دامنه توجه
- مشکلات خواب و دشواری در به خواب رفتن
- خستگی و کاهش تحمل فعالیت‌های روزانه
- افت عملکرد تحصیلی و کاهش تمرکز هنگام مطالعه
این نشانه‌ها ممکن است شبیه اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) به نظر برسند. بهتر است برای تشخیص قطعی به صورت آنلاین یا حضوری با یکی از پزشکان مجرب طبیبینو نوبت ویزیت دریافت نمایید.
. تغییرات رشد و علائم چشمی
در کودکان مبتلا به پرکاری تیروئید، سرعت رشد قدی ممکن است افزایش یابد و سن استخوانی جلوتر از سن تقویمی باشد. همچنین در برخی بیماران، شروع بلوغ ممکن است تا زمان کنترل بیماری به تأخیر بیفتد. در بیماری گریوز، علائم چشمی نیز ممکن است مشاهده شوند؛ از جمله:
- بازتر به نظر رسیدن چشم‌ها و جمع‌شدن پلک فوقانی
- خیره به نظر رسیدن نگاه
- بیرون‌زدگی کره چشم (پروپتوز یا اگزوفتالمی)
- احساس خشکی یا ناراحتی چشم
البته علائم چشمی در تمام کودکان مبتلا به گریوز دیده نمی‌شوند و شدت آنها نیز متفاوت است.
۴. علائم پرکاری تیروئید در نوزادان
پرکاری تیروئید نوزادی معمولاً در اثر انتقال آنتی‌بادی‌های محرک گیرنده TSH از مادر مبتلا به بیماری گریوز ایجاد می‌شود. علائم ممکن است بلافاصله پس از تولد یا با تأخیر در هفته‌های نخست زندگی ظاهر شوند. نشانه‌های احتمالی عبارتند از:
- بی‌قراری و تحریک‌پذیری غیرمعمول
- افزایش ضربان قلب
- تعریق و احساس گرمای زیاد
- مشکلات تغذیه و وزن‌گیری نامناسب
- بزرگ شدن غده تیروئید
- خیره به نظر رسیدن چشم‌ها
پزشکان متخصص pediatric-endocrine-diseases-growth-and-metabolism
علت پرکاری تیروئید در کودکان
برخی بیماری‌های التهابی، ندول‌های تیروئیدی و مصرف نامناسب داروهای هورمونی در کنار بیماری گریوز می‌توانند باعث افزایش هورمون‌های تیروئیدی شوند که در ادامه به تحلیل آنها می‌پردازیم:
۱. بیماری گریوز (Graves’ Disease)
گریوز یک بیماری خودایمنی و عامل حدود ۹۵ درصد موارد پرکاری تیروئید در کودکان است. در این بیماری، سیستم ایمنی آنتی‌بادی‌هایی به نام TRAb تولید می‌کند که با تحریک گیرنده TSH، غده تیروئید را به تولید بیش از حد هورمون وادار می‌کنند. وجود سابقه خانوادگی بیماری‌های خودایمنی مانند گریوز، تیروئیدیت هاشیموتو، دیابت نوع یک و بیماری سلیاک می‌تواند با افزایش استعداد ابتلا به بیماری ارتباط داشته باشد.
۲. انتقال آنتی‌بادی از مادر به جنین
در مادران مبتلا به گریوز یا دارای سابقه این بیماری، آنتی‌بادی‌های محرک تیروئید ممکن است از جفت عبور کرده و باعث پرکاری تیروئید نوزاد شوند. این وضعیت معمولاً گذرا است؛ زیرا با گذشت زمان آنتی‌بادی‌های مادری از بدن نوزاد حذف می‌شوند. بااین‌حال، به دلیل احتمال بروز عوارض جدی، تشخیص و درمان سریع آن ضروری است.
۳. ندول‌های خودمختار تیروئید
در موارد نادر، یک یا چند گره تیروئیدی می‌توانند بدون نیاز به تحریک TSH، به‌صورت مستقل هورمون تولید کنند. به این گره‌ها ندول‌های خودمختار یا سمی گفته می‌شود. وجود آنها ممکن است باعث افزایش سطح T3 و T4 و بروز علائم پرکاری تیروئید شود.
۴. التهاب غده تیروئید (تیروئیدیت)
برخی انواع تیروئیدیت، از جمله نوع تحت‌حاد و لنفوسیتی، با تخریب سلول‌های تیروئید و آزادشدن هورمون‌های ذخیره‌شده در خون، باعث افزایش موقت هورمون‌های تیروئیدی می‌شوند. تیروئیدیت تحت‌حاد ممکن است پس از عفونت ویروسی ایجاد شود و معمولاً با درد و حساسیت ناحیه تیروئید همراه است.
همچنین بخوانید: میزان رشد کودکان
۵. مصرف بیش از حد داروهای هورمونی
مصرف بیش از مقدار تجویزشده لووتیروکسین، که برای درمان کم‌کاری تیروئید استفاده می‌شود، می‌تواند باعث افزایش غیرطبیعی هورمون‌های تیروئیدی شود.
۶. سایر علل نادر
برخی علل کم‌شیوع‌تر نیز عبارتند از:
- جهش‌های ژنتیکی فعال‌کننده گیرنده TSH
- مصرف بیش از حد ید یا داروهای حاوی ید
- برخی تومورهای نادر غده هیپوفیز که TSH تولید می‌کنند
- برخی سندرم‌های ژنتیکی مانند سندرم مک‌کیون–آلبرایت
تشخیص پرکاری تیروئید در کودکان
تشخیص پرکاری تیروئید در کودکان با بررسی علائم بالینی، معاینه و آزمایش خون انجام می‌شود. مهم‌ترین روش‌های تشخیصی عبارتند از:
- معاینه فیزیکی: بررسی ضربان قلب، فشار خون، لرزش دست‌ها، اندازه غده تیروئید و علائم چشمی.
- آزمایش خون: اندازه‌گیری TSH، Free T4 و Free T3. در پرکاری آشکار اولیه، TSH کاهش و هورمون‌های T3 و T4 افزایش می‌یابند.
- بررسی آنتی‌بادی‌ها: آزمایش TRAb یا TSI برای تشخیص بیماری گریوز انجام می‌شود.
- سونوگرافی تیروئید: برای بررسی اندازه غده، جریان خون و وجود ندول‌های احتمالی استفاده می‌شود.
- اسکن تیروئید: در مواردی که علت تیروئید در کودکان مشخص نباشد، برای تشخیص ندول‌های فعال یا افتراق تیروئیدیت درخواست می‌شود.
راه درمان پرکاری تیروئید در کودکان
درمان پرکاری تیروئید در کودکان به علت بیماری، شدت علائم و پاسخ به درمان بستگی دارد. در ادامه به بررسی روش‌های اصلی درمان می‌پردازیم:
۱. درمان دارویی با متی‌مازول
متی‌مازول (Methimazole) درمان دارویی خط اول بیماری گریوز در کودکان است. این دارو با مهار ساخت هورمون‌های تیروئیدی، به کنترل تدریجی بیماری کمک می‌کند. درمان معمولاً طولانی‌مدت است و ممکن است حداقل سه سال ادامه یابد.
پروپیل‌تیواوراسیل (PTU) به دلیل خطر آسیب شدید کبدی، برای درمان معمول کودکان توصیه نمی‌شود.
۲. کنترل علائم با بتابلوکرها
داروهایی مانند پروپرانولول (Propranolol) برای کاهش موقت تپش قلب، لرزش دست و اضطراب ناشی از پرکاری تیروئید تجویز می‌شوند. این داروها تولید هورمون تیروئید را متوقف نمی‌کنند و درمان اصلی محسوب نمی‌شوند.
۳. درمان با ید رادیواکتیو
ید رادیواکتیو (I-131) با تخریب بافت فعال تیروئید، تولید هورمون را کاهش می‌دهد. این روش در برخی کودکان، به‌ویژه در صورت عود بیماری یا عدم تحمل داروها، بررسی می‌شود. استفاده از آن در کودکان زیر ۵ سال ممنوع است و در سنین ۵ تا ۱۰ سال معمولاً توصیه نمی‌شود، مگر در شرایط خاص. پس از درمان، احتمال کم‌کاری تیروئید و نیاز به مصرف لووتیروکسین وجود دارد.
۴. جراحی تیروئید
تیروئیدکتومی یا برداشتن کامل غده تیروئید در مواردی مانند گواتر بسیار بزرگ، ندول مشکوک، عوارض جدی دارویی یا عود بیماری مطرح می‌شود. این جراحی باید توسط جراح باتجربه در زمینه تیروئید کودکان انجام شود. پس از برداشتن کامل غده، مصرف مادام‌العمر لووتیروکسین ضروری است.
چکاپ‌های لازم پس از درمان پرکاری تیروئید در کودکان
پس از شروع درمان، پایش منظم هورمون‌های تیروئیدی و وضعیت رشد برای کنترل بیماری و پیشگیری از عوارض داروی پرکاری تیروئید در کودکان ضروری است. اقدامات زیر به اطمینان یافتن از نتیجه‌بخش بودن درمان کمک خواهد کرد:
- آزمایش هورمونی: بررسی TSH، Free T4 و Free T3 هر ۴ هفته در سه ماه نخست و سپس هر ۲ تا ۳ ماه، بر اساس وضعیت کودک.
- بررسی خون و کبد: انجام CBC و آزمایش‌های عملکرد کبد پیش از شروع درمان و تکرار آنها در صورت بروز علائم مشکوک.
- پایش رشد: بررسی منظم قد، وزن، ضربان قلب و روند بلوغ کودک.
- بررسی عوارض دارویی: توجه به علائمی مانند تب، گلودرد، زردی پوست و چشم یا خستگی غیرمعمول.
- پیگیری پس از قطع دارو: انجام آزمایش‌های دوره‌ای برای شناسایی احتمال بازگشت بیماری.
پرکاری تیروئید در کودکان چه عوارضی دارد؟
در صورت تشخیص‌ندادن و درمان‌نشدن به‌موقع، پرکاری تیروئید می‌تواند بر عملکرد اندام‌های مختلف بدن کودک تأثیر بگذارد. مهم‌ترین عوارض آن عبارتند از:
- عوارض قلبی: افزایش ضربان قلب، اختلال ریتم قلب و در موارد شدید نارسایی قلبی.
- مشکلات استخوانی و رشدی: تسریع بلوغ استخوانی و کاهش تراکم استخوان.
- اختلالات رفتاری و شناختی: اضطراب، بی‌قراری، اختلال خواب و افت عملکرد تحصیلی.
- توفان تیروئیدی: عارضه‌ای نادر اما خطرناک که با تب بالا، تپش قلب شدید و اختلال هوشیاری همراه است و به درمان اورژانسی نیاز دارد.
تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند خطر بروز این عوارض را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد.
جمع‌بندی
پرکاری تیروئید در کودکان اگرچه بیماری نسبتاً نادری است، اما به دلیل تأثیر هورمون‌های تیروئیدی بر رشد، تکامل مغز و عملکرد قلب، به تشخیص و درمان به‌موقع نیاز دارد. پیگیری منظم آزمایش‌های هورمونی، تنظیم دقیق مقدار دارو و بررسی روند رشد کودک از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از عوارض بیماری هستند. با تشخیص زودهنگام و مراقبت تخصصی، بسیاری از کودکان می‌توانند به وضعیت طبیعی فعالیت‌های روزمره، تحصیلی و رشد خود بازگردند.
تنظیم دوز داروهای هورمونی و مراقبت از رشد و سلامت قلب کودک نیازمند دانش دقیق فوق‌تخصصان اطفال است. در صورت مشاهده کاهش وزن بی‌دلیل، تپش قلب، بی‌قراری یا تورم گردن در فرزندتان، درنگ نکنید. سامانه رزرو نوبت آنلاین طبیبینو این امکان را مهیا کرده است تا به سادگی به بهترین فوق تخصص‌های غدد کودکان در سراسر ایران دسترسی پیدا کرده و نوبت ویزیت حضوری یا مشاوره اینترنتی خود را در سریع‌ترین زمان در طبیبینو ثبت نمایید.
پزشکان متخصص pediatric-endocrine-diseases-growth-and-metabolism
سوالات متداول
آیا پرکاری تیروئید در کودکان درمان دارد؟
بله. این بیماری با داروهای ضدتیروئید و در برخی موارد با جراحی یا ید رادیواکتیو قابل درمان است.
پرکاری تیروئید در کودکان چه علائمی دارد؟
کاهش وزن، تپش قلب، تعریق زیاد، بی‌قراری، لرزش دست‌ها و اختلال خواب از علائم شایع آن هستند.
درمان پرکاری تیروئید در کودکان چیست؟
درمان معمولاً با متی‌مازول آغاز می‌شود. در موارد خاص، جراحی یا ید رادیواکتیو نیز استفاده می‌شود.
درمان پرکاری تیروئید در کودکان در طب سنتی چیست؟
شواهد علمی کافی برای درمان این بیماری با طب سنتی وجود ندارد و درمان‌های گیاهی نباید جایگزین داروهای تجویزشده شوند.
پرکاری تیروئید باعث چه عوارضی می‌شود؟
در صورت درمان‌نشدن، ممکن است باعث اختلالات قلبی، کاهش تراکم استخوان، مشکلات خواب، اضطراب و اختلال در روند رشد شود.
آیا تیروئید پرکار در بارداری بر نوزاد تأثیر دارد؟
بله. آنتی‌بادی‌های تیروئیدی مادر مبتلا به گریوز می‌توانند از جفت عبور کرده و باعث پرکاری تیروئید جنین یا نوزاد شوند.
