پیوند مغز استخوان چیست؟ مراحل، عوارض و مراقبت پیوند مغز استخوان

پیوند مغز استخوان از مهم‌ترین روش‌های درمان بیماری‌های خونی و برخی سرطان‌ها است. در این روش، سلول‌های بنیادی سالم جایگزین سلول‌های آسیب‌دیده مغز استخوان می‌شوند تا توانایی خون‌سازی و عملکرد سیستم ایمنی دوباره به بدن بازگردد. بر اساس گزارش شبکه جهانی پیوند خون و مغز استخوان (WBMT)، تنها در سال ۲۰۱۸ بیش از ۹۳ هزار پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز در ۸۹ کشور جهان انجام شده است.

سوال	پاسخ کوتاه
پیوند مغز استخوان چیست؟	روشی برای جایگزینی سلول‌های بنیادی خون‌ساز آسیب‌دیده با سلول‌های سالم است.
پیوند مغز استخوان چگونه انجام می‌شود؟	معمولاً با تزریق سلول‌های بنیادی از طریق رگ، مشابه تزریق خون.
چه بیماری‌هایی با آن درمان می‌شوند؟	سرطان خون، لنفوم، میلوم مولتیپل، تالاسمی و برخی بیماری‌های نقص ایمنی.
آیا پیوند مغز استخوان جراحی سنگین است؟	خیر؛ در اغلب موارد فقط تزریق سلول‌های بنیادی انجام می‌شود.
شانس موفقیت چقدر است؟	بسته به بیماری، سن بیمار، نوع پیوند و وضعیت سلامت متفاوت است.

پیوند مغز استخوان چیست؟

مغز استخوان بافتی نرم و اسفنجی در مرکز استخوان‌ها است که مسئول تولید گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌هاست. این سلول‌ها از سلول‌های بنیادی خون‌ساز (Hematopoietic Stem Cells) منشأ می‌گیرند.

زمانی که مغز استخوان در اثر بیماری یا درمان‌های ضدسرطان آسیب جدی ببیند، پزشکان از سلول‌های بنیادی سالم برای جایگزینی آن استفاده می‌کنند. به این فرآیند پیوند مغز استخوان (Bone Marrow Transplant) یا پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز گفته می‌شود. در واقع هدف اصلی پیوند عبارت است از:

• بازگرداندن توانایی خون‌سازی
• بازسازی سیستم ایمنی
• جایگزینی سلول‌های بیمار با سلول‌های سالم
• کمک به درمان برخی سرطان‌ها و بیماری‌های ژنتیکی

نحوه پیوند مغز استخوان

بسیاری از بیماران تصور می‌کنند پیوند مغز استخوان، مانند جراحی قلب یا پیوند کلیه، یک جراحی پیچیده روی استخوان‌ها است؛ در حالی که این تصور درست نیست. در روز پیوند، سلول‌های بنیادی از طریق یک کاتتر وریدی مرکزی وارد جریان خون بیمار می‌شوند؛ تقریباً مشابه زمانی که خون یا سرم دریافت می‌کند. پس از ورود سلول‌ها به خون روند زیر انجام می‌شود:

1. سلول‌های بنیادی در بدن گردش می‌کنند.
2. به صورت طبیعی به سمت مغز استخوان هدایت می‌شوند.
3. در مغز استخوان مستقر می‌شوند.
4. شروع به تولید سلول‌های خونی جدید می‌کنند.

پیوند مغز استخوان برای درمان چه بیماری‌هایی انجام می‌شود؟

پزشکان از پیوند سلول‌های بنیادی برای درمان طیف وسیعی از بیماری‌های بدخیم و غیر بدخیم استفاده می‌کنند. لوسمی، لنفوم، تالاسمی، کم‌خونی آپلاستیک، برخی نقص‌های ایمنی مادرزادی و برخی بیماری‌های متابولیک ارثی با این روش کنترل یا درمان می‌شوند. 

در بعضی بیماران مبتلا به انواع تومور مغزی نیز ممکن است پس از شیمی‌درمانی با دوز بسیار بالا از پیوند سلول‌های بنیادی برای بازسازی مغز استخوان استفاده شود.

پیوند مغز و استخوان برای سرطان خون

سرطان خون یا لوسمی از شایع‌ترین دلایل انجام پیوند مغز استخوان است. در لوسمی‌های حاد مانند AML و ALL، سلول‌های سرطانی مغز استخوان را اشغال می‌کنند و تولید طبیعی خون مختل می‌شود. در بسیاری از بیماران، پس از شیمی‌درمانی با دوز بالا، از پیوند برای جایگزینی مغز استخوان بیمار استفاده می‌شود. مزایای پیوند در سرطان خون:

• کاهش احتمال عود بیماری
• بازسازی سیستم خون‌سازی
• افزایش شانس درمان طولانی‌مدت
• امکان درمان قطعی در برخی بیماران

در پیوند آلوژنیک، سلول‌های ایمنی اهداکننده می‌توانند سلول‌های سرطانی باقیمانده را نیز از بین ببرند؛ پدیده‌ای که به آن Graft-versus-Leukemia Effect گفته می‌شود.

پیوند مغز استخوان برای سرطان لنفوم

بیماران مبتلا به لنفوم هوچکین و لنفوم غیرهوچکین ممکن است پس از عود بیماری یا مقاومت به درمان‌های اولیه، کاندید پیوند شوند. در بسیاری از این بیماران ابتدا شیمی‌درمانی با دوز بالا انجام می‌شود و سپس سلول‌های بنیادی سالم به بدن بازگردانده می‌شوند. اهداف پیوند در لنفوم:

• از بین بردن سلول‌های مقاوم به درمان
• کاهش احتمال عود
• افزایش بقای طولانی‌مدت
• ایجاد فرصت درمان در موارد پیشرفته

امروزه پیوند اتولوگ یکی از درمان‌های استاندارد برای بسیاری از بیماران مبتلا به لنفوم عودکننده محسوب می‌شود.

درمان تالاسمی با پیوند مغز استخوان

برای بیماران مبتلا به تالاسمی ماژور، پیوند سلول‌های بنیادی در حال حاضر تنها درمان بالقوه قطعی بیماری محسوب می‌شود. این بیماران معمولاً به مواد زیر نیاز دارند:

• تزریق مکرر خون
• مصرف داروهای دفع آهن
• پیگیری مادام‌العمر

در صورت وجود اهداکننده سازگار، پیوند می‌تواند تولید طبیعی هموگلوبین را به بدن بازگرداند و بیمار را از وابستگی مداوم به تزریق خون نجات دهد. بیشترین میزان موفقیت زمانی مشاهده می‌شود که پیوند در سنین پایین‌تر و پیش از ایجاد آسیب شدید کبدی یا قلبی ناشی از تجمع آهن انجام شود.

چه افرادی واجد شرایط پیوند سلول‌های بنیادی هستند؟

همه بیماران مبتلا به سرطان خون یا بیماری‌های مغز استخوان کاندید پیوند نیستند. پزشک قبل از تصمیم‌گیری، وضعیت عمومی بیمار، نوع بیماری و احتمال موفقیت درمان را بررسی می‌کند. مهم‌ترین شرایط لازم برای انجام پیوند عبارت‌اند از:

• کنترل نسبی بیماری زمینه‌ای
• عملکرد مناسب قلب، ریه، کبد و کلیه
• نداشتن عفونت فعال و کنترل‌نشده
• توانایی تحمل شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی پیش از پیوند
• وضعیت تغذیه‌ای مناسب
• وجود اهداکننده سازگار در صورت نیاز به پیوند آلوژنیک

اهداکننده پیوند مغز استخوان چه کسی می‌تواند باشد؟

موفقیت پیوند مغز استخوان به این بستگی دارد که سلول‌های فرد اهداکننده تا چه اندازه از نظر ژنتیکی با بدن بیمار سازگار باشند. پزشکان این سازگاری را با یک آزمایش تخصصی به نام HLA بررسی می‌کنند. هرچه میزان شباهت ژنتیکی بیشتر باشد، احتمال موفقیت پیوند و کاهش عوارضی مانند رد پیوند بیشتر خواهد بود. اولویت انتخاب اهداکننده معمولاً به ترتیب زیر است:

• خواهر یا برادر کاملاً سازگار
• والدین یا فرزندان (پیوند هاپلوایدنتیک)
• دهنده غیرخویشاوند سازگار از بانک‌های جهانی اهداکنندگان
• خون بند ناف ذخیره‌شده

پیوند مغز استخوان کودکان

لوسمی حاد، تالاسمی ماژور، کم‌خونی آپلاستیک و برخی نقص‌های ایمنی مادرزادی از مهم‌ترین دلایل انجام پیوند در کودکان هستند. در کودکان به دلیل قدرت ترمیم بالاتر بدن، عوارض کمتر بیماری‌های زمینه‌ای و توانایی بازسازی سریع‌تر سیستم ایمنی، نتایج بسیار خوبی از پیوند دریافت می‌شود. 

پس از پیوند، کودک برای محافظت در برابر عفونت به مراقبت در بخش‌های ایزوله نیاز دارد. همچنین پیگیری رشد جسمی و حمایت روحی خانواده از عوامل مهم موفقیت درمان و بهبود کودک هستند.

انواع پیوند مغز استخوان

پیوند مغز استخوان بر اساس منبع سلول‌های بنیادی به چند نوع تقسیم می‌شود.

نوع پیوند	سلول‌ها از چه کسی گرفته می‌شود؟	کاربرد رایج	مهم‌ترین مزیت
اتولوگ	خود بیمار	لنفوم، میلوم مولتیپل	عدم خطر بیماری پیوند علیه میزبان (GVHD)
آلوژنیک	فرد اهداکننده سازگار	سرطان خون، تالاسمی، کم‌خونی آپلاستیک	امکان جایگزینی کامل مغز استخوان بیمار
سینژنیک	دوقلوی همسان	موارد نادر دارای دوقلوی یکسان	بیشترین سازگاری ژنتیکی و کمترین احتمال رد پیوند
خون بند ناف	خون بند ناف ذخیره‌شده	کودکان و بیماران فاقد دهنده مناسب	دسترسی به سلول‌های بنیادی با نیاز کمتر به تطابق کامل HLA

مراحل قبل از پیوند مغز استخوان

چند روز تا چند هفته قبل از پیوند، بیمار وارد مرحله‌ای به نام Conditioning یا آماده‌سازی می‌شود. این مرحله می‌تواند با توجه به نوع بیماری شامل شیمی‌درمانی با دوز بالا، پرتودرمانی تمام بدن (TBI) یا ترکیبی از هر دو باشد. هدف از این اقدامات موارد زیر است:

• از بین بردن سلول‌های سرطانی باقی‌مانده
• سرکوب سیستم ایمنی برای جلوگیری از رد پیوند
• ایجاد فضای کافی برای استقرار سلول‌های جدید

شدت رژیم آماده‌سازی در بیماران مختلف متفاوت است و براساس سن و شرایط جسمی تعیین می‌شود. با دریافت نوبت از یک متخصص حرفه‌ای در سامانه طبیبی نو، این مراحل را با آرامش خاطر بیشتری طی نمایید. 

ازمایش قبل پیوند مغز استخوان

پیش از انجام پیوند، ارزیابی کاملی از وضعیت بیمار و دهنده انجام می‌شود تا خطر عوارض به حداقل برسد. مهم‌ترین آزمایش‌ها عبارت‌اند از:

• آزمایش تطابق HLA
• آزمایش گروه خونی
• تست هپاتیت B و C
• تست HIV
• بررسی CMV و EBV
• آزمایش کامل خون (CBC)
• آزمایش عملکرد کبد
• آزمایش عملکرد کلیه
• تست عملکرد ریه (PFT)
• نوار قلب (ECG)
• اکوکاردیوگرافی

همچنین بسیاری از مراکز قبل از پیوند، بیمار را توسط متخصص دندانپزشکی و متخصص عفونی نیز ارزیابی می‌کنند تا هرگونه منبع پنهان عفونت شناسایی و درمان شود.

جراحی پیوند مغز استخوان

با وجود نام «پیوند مغز استخوان»، در بیشتر موارد جراحی بزرگی روی استخوان انجام نمی‌شود. روز انجام پیوند که به آن روز صفر (Day  0) می‌گویند، سلول‌های بنیادی از طریق یک کاتتر وریدی مرکزی وارد جریان خون بیمار می‌شوند؛ درست شبیه تزریق خون.

در طول تزریق، بیمار هوشیار است و علائم حیاتی او به طور مداوم کنترل می‌شود. سلول‌های تزریق‌شده به‌صورت طبیعی به سمت مغز استخوان حرکت کرده و در آنجا مستقر می‌شوند تا خون‌سازی جدید را آغاز کنند.

سلول‌گیری در پیوند مغز استخوان چگونه انجام می‌شود؟

سلول‌های بنیادی موردنیاز برای پیوند معمولاً به دو روش جمع‌آوری می‌شوند:

• جمع‌آوری از خون محیطی: اهداکننده یا بیمار چند روز داروی محرک تولید سلول بنیادی دریافت می‌کند. سپس خون از یک دستگاه مخصوص (آفرزیس) عبور داده می‌شود تا سلول‌های بنیادی جدا شوند و بقیه خون به بدن بازگردد.
• جمع‌آوری از مغز استخوان: در برخی موارد، سلول‌ها مستقیماً از استخوان لگن و تحت بیهوشی عمومی برداشت می‌شوند. این روش امروزه کمتر از گذشته انجام می‌شود.

عوارض پیوند مغز استخوان برای اهداکننده چیست؟

بیشتر اهداکنندگان پس از چند روز تا چند هفته به فعالیت‌های عادی خود بازمی‌گردند و بدن آن‌ها سلول‌های اهدایی را به سرعت جایگزین می‌کند. با این حال اگر سلول‌ها از خون محیطی جمع‌آوری شوند، شایع‌ترین عوارض عبارت‌اند از:

• درد استخوان و عضلات
• سردرد
• خستگی موقت
• علائم شبیه سرماخوردگی

اگر برداشت از مغز استخوان و با بیهوشی عمومی کوتاه انجام شود، ممکن است فرد برای چند روز درد یا کوفتگی خفیف در ناحیه لگن داشته باشد. عوارض جدی در اهداکنندگان سالم نادر است.

علائم رد پیوند مغز استخوان

مهم‌ترین عارضه پیوند آلوژنیک، بیماری پیوند علیه میزبان (GVHD) است. در این وضعیت، سلول‌های ایمنی اهداکننده به برخی بافت‌های بدن گیرنده حمله می‌کنند. خوشبختانه امروزه با داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی می‌توان بسیاری از موارد GVHD را کنترل کرد. 

GVHD حاد معمولاً در ۱۰۰ روز اول پس از پیوند رخ می‌دهد و می‌تواند با علائم زیر همراه باشد:

• بثورات یا قرمزی پوست
• اسهال شدید
• تهوع و استفراغ
• زردی پوست و چشم

GVHD مزمن ممکن است ماه‌ها بعد ایجاد شود و علائمی مانند موارد زیر داشته باشد:

• خشکی چشم و دهان
• سفتی پوست
• درد مفاصل
• مشکلات ریوی

مدت زمان پیوند مغز استخوان

خود پیوند تنها چند ساعت طول می‌کشد، اما روند بهبودی کامل ممکن است ماه‌ها ادامه داشته باشد. مدت زمان پیوند برای همه بیماران یکسان نیست، اما معمولاً روند درمان به شکل زیر است:

• ۱ تا ۲ هفته قبل از پیوند: مرحله آماده‌سازی با شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی انجام می‌شود.
• روز صفر: سلول‌های بنیادی از طریق رگ به بیمار تزریق می‌شوند.
• ۲ تا ۴ هفته بعد: سلول‌های بنیادی در مغز استخوان مستقر شده و تولید سلول‌های خونی جدید را آغاز می‌کنند.
• ۶ ماه تا ۱ سال بعد: سیستم ایمنی به‌تدریج بازسازی می‌شود و بیمار می‌تواند به روال عادی زندگی نزدیک‌تر شود.

تغذیه مناسب پس از پیوند مغز استخوان

در هفته‌ها و ماه‌های نخست پس از پیوند، سیستم ایمنی بیمار ضعیف است و خطر عفونت افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل رعایت رژیم غذایی ایمن اهمیت زیادی دارد. طبق توصیه‌های پزشکی جدولی از بایدها و نبایدهای رژیم غذایی را برای شما تهیه کرده‌ایم:

مواد غذایی توصیه‌شده	مواد غذایی که باید از آن‌ها پرهیز شود:
مصرف غذاهای تازه و کاملاً پخته	خوردن غذای خام یا نیم‌پز
مصرف گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ کاملاً پخته	مصرف گوشت، ماهی و تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز
مصرف لبنیات پاستوریزه	مصرف لبنیات سنتی و غیرپاستوریزه
شست‌وشو و ضدعفونی دقیق میوه و سبزیجات	مصرف میوه و سبزی نشسته یا آلوده
مصرف آب و نوشیدنی‌های سالم و پاستوریزه	مصرف آبمیوه یا نوشیدنی غیرپاستوریزه
نگهداری و مصرف صحیح غذاهای پخته	مصرف غذاهای مانده یا مشکوک به آلودگی

درباره فعالیت بدنی پس از پیوند، سایت مایوکلینیک می‌نویسد:

” پس از پیوند مغز استخوان، فعالیت بدنی منظم به شما کمک می‌کند تا وزن خود را مدیریت کنید، استخوان‌های خود را تقویت کنید، استقامت خود را افزایش دهید، عضلات خود را تقویت کنید و قلب خود را سالم نگه دارید. با بهبودی، می‌توانید به آرامی فعالیت بدنی خود را افزایش دهید.”

زندگی بعد از پیوند مغز استخوان

بسیاری از بیماران پس از طی دوره نقاهت می‌توانند به زندگی عادی بازگردند؛ اما این فرآیند به زمان و مراقبت نیاز دارد. در ماه‌های اول پس از پیوند معمولاً توصیه می‌شود:

• از حضور در مکان‌های شلوغ خودداری شود.
• تماس با افراد مبتلا به بیماری‌های عفونی محدود شود.
• از ماسک در محیط‌های پرخطر استفاده شود.
• داروها دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف شوند.
• آزمایش‌های دوره‌ای به طور منظم انجام شوند.

بعد از پیوند، تب، تنگی نفس، اسهال شدید، بثورات پوستی یا هر علامت عفونت باید سریعاً به تیم درمان اطلاع داده شود. شما می‌توانید به کمک سامانه طبیبی نو در اولین زمان ممکن با بهترین پزشکان ایران نوبت ویزیت دریافت نمایید. 

هزینه درمان پیوند مغز استخوان

هزینه پیوند مغز استخوان یک رقم ثابت ندارد و باید بر اساس شرایط هر بیمار محاسبه شود. به طور کلی، هزینه‌های درمان شامل موارد زیر است:

• آزمایش‌های تشخیصی و بررسی سازگاری HLA
• شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی قبل از پیوند
• جمع‌آوری و آماده‌سازی سلول‌های بنیادی
• بستری در بخش پیوند و مراقبت‌های ویژه
• داروهای ضدعفونت و سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
• آزمایش‌ها و ویزیت‌های دوره نقاهت

پیوند آلوژنیک معمولاً به دلیل نیاز به اهداکننده، بررسی سازگاری، مراقبت‌های بیشتر و احتمال عوارضی مانند GVHD هزینه پیچیده‌تری نسبت به پیوند اتولوگ دارد.

آیا بیمه هزینه پیوند مغز استخوان را پوشش می‌دهد؟

میزان پوشش بیمه نیز به نوع بیماری، نوع خدمات و قرارداد بیمه با مرکز درمانی بستگی دارد؛ بنابراین بهتر است پیش از شروع درمان، جزئیات هزینه و پوشش بیمه از خود مرکز پیوند استعلام شود. برای کاهش هزینه‌ها، می‌توان با استفاده از پوشش بیمه، انتخاب مرکز طرف قرارداد و استعلام و مقایسه هزینه‌های قبل از شروع درمان بخشی از مخارج را مدیریت کرد.

بهترین مرکز پیوند مغز استخوان در ایران

برای انتخاب بهترین مرکز پیوند مغز استخوان، صرفاً نام یا شهرت بیمارستان را معیار قرار ندهید. تجربه تیم فوق‌تخصصی خون و آنکولوژی، امکانات بخش پیوند، مراقبت از بیماران با نقص ایمنی و تجربه مرکز در نوع بیماری بیمار اهمیت بیشتری دارد. هنگام انتخاب مرکز بهتر است این موارد بررسی شود:

• حضور تیم تخصصی و باتجربه پیوند سلول‌های بنیادی
• داشتن بخش ایزوله و امکانات کنترل عفونت
• امکان انجام آزمایش‌های HLA و پایش‌های تخصصی
• دسترسی به بانک خون و فرآورده‌های خونی
• امکان مراقبت و درمان عوارضی مانند GVHD
• تجربه مرکز در پیوند کودکان یا بزرگسالان، متناسب با سن بیمار

شما می‌توانید با مطالعه تجربیات سایر بیماران در سامانه طبیبینو و بررسی و مقایسه پزشکان مرتبط، بهترین درمانگر و بیمارستان را برای شروع مسیر درمان خود انتخاب نمایید. 

سوالات متداول

پیوند مغز استخوان چگونه است؟

در این روش، پس از آماده‌سازی بدن با داروهای لازم، سلول‌های بنیادی سالم از طریق ورید به بدن بیمار تزریق می‌شوند تا در مغز استخوان مستقر شده و تولید سلول‌های خونی را آغاز کنند.

پیوند مغز استخوان از چه کسی گرفته می‌شود؟

سلول‌های بنیادی می‌توانند از خود بیمار یا یک اهداکننده سازگار از نظر HLA گرفته شوند. در برخی موارد نیز از خون بند ناف استفاده می‌شود.

پیوند مغز استخوان اتولوگ چیست؟

در پیوند اتولوگ، سلول‌های بنیادی از خود بیمار پیش از درمان اصلی جمع‌آوری و پس از دریافت دوز بالای درمان، دوباره به بدن او تزریق می‌شوند.

احتمال درمان سرطان خون با پیوند مغز استخوان چقدر است؟

شانس موفقیت به نوع سرطان خون، مرحله و وضعیت بیماری، سن و شرایط جسمی بیمار و نوع پیوند بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان یک درصد ثابت برای همه بیماران تعیین کرد.

آیا پیوند مغز استخوان خطرناک است؟

پیوند مغز استخوان می‌تواند عوارضی مانند عفونت، مشکلات خونی و در پیوند آلوژنیک بیماری پیوند علیه میزبان ایجاد کند، اما بیمار پیش از پیوند از نظر خطرات و شرایط جسمی ارزیابی می‌شود.

آیا سرطان مغز استخوان قابل درمان است؟

بسته به نوع سرطان و شرایط بیمار، برخی بیماری‌های درگیرکننده مغز استخوان با درمان مناسب قابل درمان یا برای مدت طولانی کنترل هستند.

https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/bone-marrow-transplant/about/pac-20384854

https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/bone-marrow-transplantation

https://en.wikipedia.org/wiki/Hematopoietic_stem_cell_transplantation